नेपालको इतिहाँसः प्राचिनकाल, मध्यकाल र आधुनिक काल
नेपालको प्राचीनकाल
गोपाल वंश (Gopala Dynasty)
नेपालको इतिहासमा शासन गर्ने पहिलो संगठित वंश गोपाल वंश हो। 'गोपाल' को अर्थ गाई पाल्ने समुदाय हो।
- प्रथम राजा: भुक्तमान (कतिपय स्रोतमा भूमिगुप्त पनि भनिएको छ)।
- राजधानी: मातातीर्थ (काठमाडौँ उपत्यकाको दक्षिण-पश्चिम)।
- शासन अवधि: करिब ५०५ देखि ५२१ वर्षसम्म।
- प्रमुख राजाहरू: भुक्तमान, जयगुप्त, परमगुप्त, हर्षगुप्त, भीमगुप्त, मणिगुप्त, विष्णुगुप्त र यक्षगुप्त (कुल ८ जना)।
- राजनीतिक विशेषता: यो एक प्रारम्भिक पशुपालनमा आधारित राजतन्त्रात्मक व्यवस्था थियो।
महिषपाल वंश (Mahisapala Dynasty)
गोपाल वंशका अन्तिम राजा यक्षगुप्त निसन्तान भएपछि महिषपालहरूले शासन सत्ता हातमा लिएका थिए। 'महिषपाल' को अर्थ भैँसी पाल्ने समुदाय हो। उनीहरूलाई 'आभिर' पनि भनिन्थ्यो।
- प्रथम राजा: बरसिंह।
- राजधानी: मातातीर्थ नै कायम थियो।
- शासन अवधि: करिब १६१ देखि २०० वर्षसम्म।
- प्रमुख राजाहरू: बरसिंह, जयसिंह र भुवनसिंह (कुल ३ जना)।
- राजनीतिक विशेषता: गोपालहरूको प्रशासनिक ढाँचालाई नै निरन्तरता दिइएको थियो।
किरात वंश (Kirat Dynasty)
महिषपाल वंशका अन्तिम राजा भुवनसिंहलाई पराजित गरी किरातहरूले शासन सुरु गरेका थिए। यो नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा लामो समय शासन गर्ने वंश मानिन्छ।
- प्रथम राजा: यलम्बर।
- राजधानी: सुरुमा गोकर्ण र पछि शंखमूल।
- शासन अवधि: करिब १२०० वर्षभन्दा बढी।
- प्रमुख राजाहरू: यलम्बर, हुमती (महाभारत युद्धको समयका मानिने), जितेदास्ती, स्थुंको (सम्राट अशोकको नेपाल आगमनको समयका) र गस्ती (अन्तिम राजा)।
- राजनीतिक विशेषता: किरात कालमा शासन व्यवस्था केही हदसम्म व्यवस्थित भयो। यस समयमा 'थुम' र 'किपट' जस्ता स्थानीय प्रशासनिक इकाईहरूको विकास भएको मानिन्छ।
सोम वंश (Soma Dynasty)
किरातहरूको शासन कमजोर भएपछि सोम वंशीहरूले केही समय शासन गरेका थिए।
- प्रथम राजा: निमिष।
- राजधानी: गोदावरी।
- प्रमुख राजाहरू: निमिष, मतक्ष, काकवर्मा र भास्करवर्मा (अन्तिम राजा)।
- राजनीतिक विशेषता: उनीहरूले पशुपतिनाथको मन्दिरको जीर्णोद्धार र धार्मिक सुधारमा जोड दिएका थिए।
लिच्छवि वंश (Licchavi Dynasty)
सोम वंशी अन्तिम राजा भास्करवर्मा निसन्तान भएपछि लिच्छविहरूले शासन सुरु गरे। यो काललाई नेपालको 'स्वर्ण युग' भनिन्छ।
- प्रथम राजा: जयदेव (प्रथम)। तर ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा मानदेव (प्रथम) लाई पहिलो प्रमाणित राजा मानिन्छ।
- राजधानी: विशालनगर र पछि मानगृह तथा कैलाशकुट भवन।
- शासन अवधि: करिब ८०० वर्ष (ई.सं. ३०० देखि १२०० सम्म)।
- प्रमुख राजाहरू: मानदेव, अंशुवर्मा, नरेन्द्रदेव र जयदेव (द्वितीय)।
- राजनीतिक विशेषता:
- प्रशासनिक पदहरू: महासामन्त, महाप्रतिहार, दण्डनायक, प्रमातार आदि।
- अधिकरण (अड्डा): कुथेर, मापचोक, शुल्ली र लिङ्ग्वल।
- स्थानीय शासन: पाञ्चाली (स्वायत्त गाउँहरू)।
- कर प्रणाली: त्रिकर (भाग, भोग र कर)।
प्राचीन कालका प्रमुख वंशहरूको सारांश तालिका
| वंश | प्रथम राजा | अन्तिम राजा | राजधानी | मुख्य विशेषता |
|---|---|---|---|---|
| गोपाल | भुक्तमान | यक्षगुप्त | मातातीर्थ | पहिलो शासक वंश, गाईपालनमा आधारित। |
| महिषपाल | बरसिंह | भुवनसिंह | मातातीर्थ | आभिर वंश, भैँसीपालनमा आधारित। |
| किरात | यलम्बर | गस्ती | गोकर्ण/शंखमूल | सबैभन्दा लामो शासन, महाभारतकालीन सम्बन्ध। |
| सोम | निमिष | भास्करवर्मा | गोदावरी | धार्मिक सुधार र पशुपतिनाथको सेवा। |
| लिच्छवि | जयदेव (प्रथम) | जयकामदेव | विशालनगर/पाटन | स्वर्ण युग, व्यवस्थित प्रशासन र कलाको विकास। |
राज्यशक्तिको प्रयोग र शासन स्वरूप
प्राचीन कालमा शासनको केन्द्रविन्दु राजा हुन्थे। राज्यशक्तिको प्रयोग निम्न आधारमा गरिन्थ्यो:
निरंकुश तर कल्याणकारी राजतन्त्र: राजा सर्वशक्तिमान हुन्थे, तर उनीहरू धर्मशास्त्र र प्रजाको हितलाई ध्यानमा राखेर शासन गर्थे। राजालाई 'महाराजाधिराज' वा 'भट्टारक' जस्ता उपाधिले सम्बोधन गरिन्थ्यो।
शक्ति पृथकीकरणको प्रारम्भिक रूप: राजाले शासन सञ्चालनका लागि विभिन्न 'अधिकरण' (अड्डा) हरू स्थापना गरेका थिए। न्याय, राजस्व र विकासका कामहरू छुट्टाछुट्टै निकायले हेर्थे।
विकेन्द्रीकरण: केन्द्रमा राजा भए पनि स्थानीय स्तरमा शासन चलाउने अधिकार 'पाञ्चाली' (स्थानीय निकाय) लाई दिइएको थियो। यसले जनतालाई शासनमा सहभागी गराउँथ्यो।
प्रमुख राजाहरू र उनीहरूको योगदान
लिच्छवि कालमा धेरै प्रभावशाली राजाहरू भए, जसले नेपालको सिमाना र प्रतिष्ठा बढाए:
| राजाको नाम | प्रमुख योगदान र राजनीतिक महत्व |
|---|---|
| मानदेव (प्रथम) | नेपालको पहिलो ऐतिहासिक राजा। उनले चाँगुनारायणको स्तम्भलेख स्थापना गरे। उनले पूर्वमा कोशी र पश्चिममा गण्डकीसम्म नेपालको सिमाना विस्तार गरेका थिए। |
| अंशुवर्मा | उनी सुरुमा 'महासामन्त' थिए तर पछि राजा बने। उनले तिब्बत र भारतसँग कुटनीतिक सम्बन्ध बलियो बनाए। उनले 'आदर्श शासक' को रूपमा प्रजाको हितका लागि धेरै सुधारहरू गरे। |
| नरेन्द्रदेव | उनले भोट (तिब्बत) को सहयोगमा आफ्नो गुमेको राज्य फिर्ता लिएका थिए। उनले चीनसँगको सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्याए र व्यापारिक मार्गहरू खोले। |
| शिवदेव (द्वितीय) | उनले मगधका राजा आदित्य सेनकी छोरीसँग विवाह गरी भारतसँगको सम्बन्ध सुमधुर बनाएका थिए। |
प्रशासनिक पदहरू र सम्बोधन (Terminology)
प्राचीन कालमा विभिन्न प्रशासनिक पदहरूलाई विशिष्ट नामले सम्बोधन गरिन्थ्यो। प्रमुख पदहरू यस प्रकार छन्:
क) केन्द्रीय पदहरू
- महासामन्त: राजा पछिको शक्तिशाली पद, जसले प्रशासनिक र सैन्य नेतृत्व गर्थ्यो (जस्तै: अंशुवर्मा)।
- महाप्रतिहार: राजदरबारको रेखदेख गर्ने र राजाको सुरक्षाको जिम्मेवारी पाउने प्रमुख अधिकारी।
- प्रमातार: जग्गा जमिनको नापजाँच र सिमाना सम्बन्धी विवाद सुल्झाउने अधिकारी।
- दण्डनायक: शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने र अपराधीलाई दण्ड दिने अधिकारी (अहिलेको प्रहरी प्रमुख जस्तै)।
- महादण्डनायक: प्रधानन्यायाधीश वा मुख्य सुरक्षा अधिकारी सरहको पद।
- भट्टारक: राजालाई गरिने सम्मानजनक सम्बोधन।
ख) स्थानीय र अन्य पदहरू
- सामन्त: स्थानीय स्तरका शासक वा प्रशासक।
- तलस्वामी: जग्गाको मालिक वा जमिनदार।
- ग्रामणी: गाउँको प्रमुख वा मुखिया।
- दूतक: राजाको आदेश वा सन्देश जनतासम्म पुर्याउने अधिकारी।
प्रमुख प्रशासनिक निकायहरू (अधिकरण)
शासन व्यवस्थालाई प्रभावकारी बनाउन चारवटा मुख्य अड्डाहरू थिए:
- कुथेर अधिकरण: जग्गा जमिनको लगत राख्ने र राजस्व (कर) संकलन गर्ने।
- मापचोक अधिकरण: विवाह, सम्बन्ध विच्छेद र पारिवारिक सम्पत्ति सम्बन्धी मुद्दा हेर्ने।
- शुल्ली (वा सोल्ला) अधिकरण: पञ्चापराध (चोरी, हत्या, राजद्रोह आदि) हेर्ने र दण्ड दिने।
- लिङ्ग्वल अधिकरण: कुलो, नहर, खानेपानी र सार्वजनिक निर्माणको काम हेर्ने।
कर प्रणाली (राजस्वको स्रोत)
राज्य सञ्चालनका लागि जनताबाट कर लिइन्थ्यो, जसलाई 'त्रिकर' भनिन्थ्यो:
- भाग: कृषि उपजको निश्चित हिस्सा (उब्जनीको कर)।
- भोग: पशुपालनमा लाग्ने कर।
- कर: व्यापार र उद्योगमा लाग्ने कर।
लिच्छविकाल: नेपालको इतिहासको 'स्वर्ण युग'
नेपालको प्राचीन इतिहासमा लिच्छविहरूको शासनकाल (ई.सं. ३०० देखि १२०० सम्म) लाई 'स्वर्ण युग' (Golden Age) भनिन्छ। कुनै पनि कालखण्डलाई स्वर्ण युग भन्नुको अर्थ त्यस समयमा चौतर्फी विकास, शान्ति, र समृद्धि हुनु हो। लिच्छविकाललाई स्वर्ण युग भन्नुका मुख्य कारणहरू निम्नानुसार रहेका छन्
सुदृढ र व्यवस्थित शासन प्रणाली
लिच्छवि राजाहरूले नेपालमा पहिलो पटक एक वैज्ञानिक र व्यवस्थित प्रशासनिक ढाँचा तयार गरे।
- शक्ति पृथकीकरण: न्याय, राजस्व, र विकासका लागि छुट्टाछुट्टै 'अधिकरण' (अड्डा) हरू स्थापना गरिएका थिए।
- स्थानीय स्वायत्तता: 'पाञ्चाली' मार्फत गाउँलेहरूलाई आफ्नै शासन आफैँ चलाउने अधिकार दिइएको थियो, जुन लोकतन्त्रको प्रारम्भिक नमुना थियो।
कला र वास्तुकलाको अभूतपूर्व विकास
यस कालमा बनेका दरबार, मन्दिर र मूर्तिहरू आज पनि नेपालको गौरवका रूपमा रहेका छन्।
- भव्य भवनहरू: मानदेवले बनाएको 'मानगृह' र अंशुवर्माले बनाएको 'कैलाशकुट भवन' त्यस समयका वास्तुकलाका उत्कृष्ट नमुना थिए।
- मूर्तिकला: चाँगुनारायणको मूर्ति, बूढानीलकण्ठको मूर्ति र विभिन्न ढुङ्गे धाराहरू यसै कालमा निर्माण भएका हुन्।
आर्थिक समृद्धि र व्यापार
लिच्छविकालमा नेपाल आर्थिक रूपमा निकै बलियो थियो।
- वैदेशिक व्यापार: नेपालले भारत र तिब्बतसँग ठुलो मात्रामा व्यापार गर्थ्यो। नेपाल व्यापारिक मार्गको केन्द्र (Transit Point) थियो।
- मुद्राको प्रचलन: मानदेवले 'मानाङ्क' र अंशुवर्माले 'अंशुवर्मा' नामक मुद्रा चलाएका थिए, जसले व्यवस्थित अर्थतन्त्रको सङ्केत गर्छ।
धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक एकता
लिच्छवि राजाहरूले सबै धर्मलाई समान सम्मान दिन्थे।
- सद्भाव: राजाहरू हिन्दू भए पनि बौद्ध धर्म र विहारहरूलाई ठुलो सहयोग गर्थे। समाजमा धार्मिक झगडा थिएन।
- संस्कृत भाषाको उत्कर्ष: यस कालमा संस्कृत भाषा र साहित्यको निकै विकास भयो। धेरै शिलालेखहरू संस्कृतमै लेखिएका छन्।
कुटनीतिक सफलता
लिच्छवि राजाहरूले छिमेकी देशहरूसँग सन्तुलित र बलियो सम्बन्ध कायम गरेका थिए।
- अंशुवर्माको कुटनीति: उनले आफ्नी छोरी भृकुटीको विवाह तिब्बतका राजा स्रङचङ गम्पोसँग गरिदिएर उत्तरतर्फको सम्बन्ध बलियो बनाएका थिए।
- चीन र भारतसँगको सम्बन्ध: नरेन्द्रदेवले चीनसँग र शिवदेवले भारतसँग मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राखेका थिए।
शान्ति र सुरक्षा
लिच्छविकालमा आन्तरिक विद्रोह र बाह्य आक्रमणहरू कम थिए। जनता सुरक्षित महसुस गर्थे, जसले गर्दा उनीहरूले सिर्जनात्मक काममा समय दिन पाए।
प्राचीन नेपालको आर्थिक अवस्था
प्राचीन नेपालको इतिहास मुख्यतया गोपाल, महिषपाल, किरात र लिच्छवि कालमा विभाजित छ। यस समयमा नेपालको अर्थतन्त्र आत्मनिर्भर र समृद्ध थियो। कृषि, पशुपालन, व्यापार र घरेलु उद्योग अर्थतन्त्रका मुख्य आधारहरू थिए। प्राचीन कालको आर्थिक अवस्थालाई विशेष गरी किरात काल र लिच्छवि कालको सन्दर्भमा विस्तृत रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
किरात कालको आर्थिक अवस्था
किरात कालमा नेपालको आर्थिक अवस्था निकै सुदृढ र विकसित हुँदै गएको पाइन्छ। यस समयका मानिसहरूको मुख्य पेशा कृषि र पशुपालन थियो। कृषिमा आधारित अर्थतन्त्रको विकाससँगै जनजीवनमा कृषिको प्रधानता बढेको थियो।
व्यापारिक दृष्टिकोणले पनि किरात काल महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस समयमा नेपालको तिब्बत र भारतसँग राम्रो व्यापारिक सम्बन्ध स्थापित भएको थियो। नेपालबाट मुख्यतया ऊन, जडीबुटी, कस्तुरी, छाला आदि वस्तुहरू निर्यात गरिन्थ्यो।
घरेलु उद्योगको क्षेत्रमा पनि किरात कालमा उल्लेखनीय प्रगति भएको थियो। बुनाइ (विशेष गरी ऊनका कपडा), धातुका कामहरू र काठका कामहरू यस समयका प्रमुख उद्योगहरू थिए। कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा नेपालको 'भिंगी' नामक कालो रङ्को ऊनी कम्बलको चर्चा गरिएको छ, जसले त्यस समयको उन्नत उद्योग र हस्तकलालाई प्रमाणित गर्दछ।
लिच्छवि कालको आर्थिक अवस्था (स्वर्ण युग)
लिच्छवि काललाई नेपालको इतिहासमा 'स्वर्ण युग' मानिन्छ, र यसको एउटा प्रमुख कारण यस समयको सुदृढ आर्थिक अवस्था हो। यस कालमा कृषि, व्यापार, र कर प्रणाली निकै व्यवस्थित र उन्नत थिए।
कृषि र भूमि व्यवस्था
लिच्छवि कालमा पनि अर्थतन्त्रको मुख्य आधार कृषि नै थियो। जमिनको नापजाँच गर्ने व्यवस्थित प्रणालीको विकास भएको थियो, जसमा जमिनलाई 'भुमि' र 'मानिका' जस्ता एकाइहरूमा नापिन्थ्यो। कृषिको विकासका लागि सिँचाइको राम्रो व्यवस्था गरिएको थियो, जसलाई त्यस समयमा 'प्रणाली' (कुलो) भनिन्थ्यो।
कर प्रणाली
लिच्छवि कालमा राज्यको आम्दानीको मुख्य स्रोत कर थियो। कर प्रणाली निकै व्यवस्थित र वैज्ञानिक थियो। मुख्यतया तीन प्रकारका करहरू (त्रिकर) प्रचलनमा थिए:
| करको नाम | विवरण |
|---|---|
| भाग | कृषि उपजमा लाग्ने कर। यो उत्पादनको १/६, १/८ वा १/१२ भागसम्म हुन्थ्यो। |
| भोग | पशुपालनमा लाग्ने कर। |
| कर | व्यापार र अन्य व्यावसायिक वस्तुहरूमा लाग्ने कर। |
यसका अतिरिक्त अन्य विभिन्न करहरू पनि प्रचलनमा थिए, जस्तै तैलकर (तेलमा लाग्ने कर), चेलकर (कपडामा लाग्ने कर), र सिङ्कर (दाउरामा लाग्ने कर)।
व्यापार र वाणिज्य
लिच्छवि कालमा नेपाल भारत र तिब्बत बीचको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र (Entrepot trade) को रूपमा विकसित भएको थियो। नेपालको बाटो हुँदै भारत र तिब्बतबीच व्यापार हुने गर्दथ्यो, जसले गर्दा नेपालले प्रशस्त आर्थिक लाभ लिन सकेको थियो।
नेपालबाट मुख्यतया ऊन, कस्तुरी, जडीबुटी, तामाका भाँडा, हस्तकलाका सामान, र काठ निर्यात गरिन्थ्यो भने नुन, विलासिताका सामान, र केही कच्चा पदार्थहरू आयात गरिन्थ्यो।
मुद्रा र श्रम व्यवस्था
व्यापार र विनिमयलाई सहज बनाउन लिच्छवि कालमा विभिन्न मुद्राहरूको प्रचलन सुरु भयो। राजा मानदेवले 'मानाङ्क' नामक मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका थिए। त्यसपछि 'गुणाङ्क', 'अंशुवर्माका मुद्राहरू', र 'पशुपति मुद्रा' आदि प्रचलनमा आए। यी मुद्राहरू मुख्यतया तामाका हुन्थे, तर स्वर्ण र चाँदीका मुद्राहरूको पनि उल्लेख पाइन्छ।
यस कालमा 'विष्टि' (झारा वा श्रमदान) को व्यवस्था पनि थियो। यो विशेष गरी सार्वजनिक निर्माणका कामहरू र भारी बोक्नका लागि प्रयोग गरिन्थ्यो।
प्राचीन नेपालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था
प्राचीन नेपालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था किरात काल र लिच्छवि कालमा फरक-फरक रूपमा विकसित भएको पाइन्छ। यस समयमा समाजको संरचना, धार्मिक विश्वास, भाषा, चाडपर्व, कला र शिक्षाले नेपाली समाजको जग बसालेको थियो।
किरात कालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था
किरात कालमा नेपाली समाजको संरचना सरल र कबीला (Tribal) ढाँचाको थियो। यस समयमा जातभातको कडा विभेद थिएन र समाजमा समानताको भावना प्रबल थियो। किरातहरू प्रकृति पूजक थिए र उनीहरूको मुख्य धर्म मुन्धुम थियो। उनीहरू पितृ पूजा र प्रकृति (नदी, पहाड, रुख) को पूजा गर्थे। यो अवधिमा मौखिक परम्परा (मुन्धुम) बलियो थियो, यद्यपि लिखित प्रमाणहरू कम उपलब्ध छन् ।
किरात भाषाहरू यस समयमा बोलिन्थे र प्रकृतिसँग सम्बन्धित चाडपर्वहरू, जस्तै साकेला, उधौली र उभौली, मनाइन्थे। यी चाडपर्वहरूले प्रकृति र मानवबीचको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछन्।
लिच्छवि कालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था (स्वर्ण युग)
लिच्छवि काललाई नेपालको इतिहासमा सामाजिक र सांस्कृतिक विकासको स्वर्ण युग मानिन्छ। यस समयमा हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्मको प्रभाव बढ्दै गयो, जसले समाजको संरचना र सांस्कृतिक अभ्यासहरूमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो।
सामाजिक संरचना र जातजाति
लिच्छवि कालमा हिन्दू वर्णाश्रम व्यवस्था (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र) को प्रभाव बढ्यो र समाजमा ‘चार वर्ण र अठार जात’ को प्रथा सुरु भयो । लिच्छविहरू आफूलाई सूर्यवंशी क्षत्रिय मान्थे र उनीहरूले राज्य सञ्चालनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। समाजमा संयुक्त परिवार प्रणाली प्रचलित थियो र महिलाहरूको स्थान सम्मानजनक थियो। विभिन्न सामाजिक निकायहरू, जस्तै कुथेर अधिकरण (जग्गा जमिनको कुत उठाउने), माप्चोक (विवाह र पारपाचुकेसम्बन्धी कार्य गर्ने), लिंगवल (कुलो, पैनी, बाँधसम्बन्धी कार्य गर्ने) र शुल्ली/शोल्ल अधिकरण (न्याय दिने), यसै कालमा स्थापित भएका थिए ।
धर्म र विश्वास
लिच्छवि कालमा हिन्दू धर्म (विशेष गरी शैव र वैष्णव सम्प्रदाय) र बौद्ध धर्म दुवै फस्टाएका थिए। राजाहरूले धार्मिक सहिष्णुता अपनाएका थिए, जसले गर्दा दुवै धर्मका अनुयायीहरूले शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्न सके । पशुपतिनाथ र चाँगुनारायण जस्ता महत्त्वपूर्ण हिन्दू मन्दिरहरूको निर्माण र विकास यसै कालमा भयो। बौद्ध विहारहरू, जस्तै मानविहार र राजविहार, शिक्षा र धर्मका प्रमुख केन्द्रहरू थिए। किरात धर्मका देवी-देवताहरूलाई हिन्दू धर्मका देवी-देवताहरूसँग जोडेर सामाजिक एकीकरणको प्रयास पनि यस समयमा भएको पाइन्छ ।
भाषा र लिपि
संस्कृत भाषा लिच्छवि कालको राजकीय र साहित्यिक भाषा थियो। यस समयका अधिकांश अभिलेखहरू संस्कृतमा लेखिएका छन्, जसले संस्कृतको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। लिच्छवि लिपि, जुन गुप्त लिपिसँग मिल्दोजुल्दो थियो, अभिलेखहरू लेख्न प्रयोग गरिन्थ्यो [5]। जनसाधारणले भने स्थानीय भाषाहरू बोल्थे, जसलाई कतिपयले प्राचीन नेवारी वा किराती भाषाहरूको मिश्रण मान्छन्।
चाडपर्व र संस्कृति
लिच्छवि कालमा इन्द्रजात्रा, दशैं, तिहार जस्ता हिन्दू चाडपर्वहरू र बुद्ध जयन्ती जस्ता बौद्ध चाडपर्वहरू मनाउन थालियो। जात्राहरू र रथयात्राहरूको परम्परा यसै समयदेखि व्यवस्थित हुन थाल्यो, जसले सामाजिक एकता र सांस्कृतिक आदानप्रदानमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
कला र वास्तुकला
लिच्छवि कालमा मूर्ति कला र वास्तुकलाको चरम विकास भयो। ढुङ्गाका कलात्मक मूर्तिहरू, जस्तै बूढानीलकण्ठको विष्णु मूर्ति, यसै कालका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। मन्दिरहरू प्यागोडा र शिखर शैलीमा निर्माण हुन थाले, जसले नेपाली वास्तुकलालाई नयाँ आयाम दियो।
शिक्षा र मनोरञ्जन
शिक्षा मुख्यतया धार्मिक संस्थाहरू (मन्दिर र विहार) मार्फत दिइन्थ्यो। यी संस्थाहरूले धार्मिक ज्ञानका साथै अन्य विषयहरूको पनि शिक्षा प्रदान गर्थे। मनोरञ्जनका लागि नाचगान, जात्रा र विभिन्न प्रकारका खेलकुदहरू प्रचलित थिए।
नेपालको मध्यकाल (मल्ल काल):
नेपालको मध्यकाल (ई.सं. १२०० देखि १७६८ सम्म) मुख्यतया मल्ल राजाहरूको शासनकाल हो। यस काललाई कला, संस्कृति र वास्तुकलाको उत्कर्षको समय मानिन्छ, तर राजनीतिक रूपमा यो विभाजन र आन्तरिक कलहको समय पनि थियो।
प्रमुख मल्ल राजाहरू, शासन अवधि र निर्माण कार्य
मल्ल कालमा धेरै प्रभावशाली राजाहरू भए जसले नेपालको पहिचान निर्माणमा ठुलो योगदान दिए:
| राजाको नाम | शासन अवधि (करिब) | प्रमुख निर्माण र योगदान |
|---|---|---|
| अरिदेव मल्ल | ई.सं. १२००–१२१६ | मल्ल वंशका संस्थापक। उनको समयदेखि नै 'मल्ल' पदवीको सुरुवात भयो। |
| जयस्थिति मल्ल | ई.सं. १३८२–१३९५ | 'मानव न्यायशास्त्र' को निर्माण, समाजलाई ४ वर्ण र ३६ जातमा विभाजन, जग्गाको नापजाँच र वर्गीकरण। |
| यक्ष मल्ल | ई.सं. १४२८–१४८२ | एकीकृत मल्ल राज्यका अन्तिम शक्तिशाली राजा। उनले भक्तपुरको किल्ला र दत्तात्रय मन्दिर निर्माण गराए। |
| प्रताप मल्ल | ई.सं. १६४१–१६७४ | कान्तिपुरका राजा। हनुमानढोका दरबार, रानीपोखरी, कालभैरवको मूर्ति र गुह्येश्वरी मन्दिरको निर्माण। |
| सिद्धिनरसिंह मल्ल | ई.सं. १६१९–१६६१ | पाटनका राजा। प्रसिद्ध ढुङ्गाको कृष्ण मन्दिर र सुन्दरी चोकको निर्माण। |
| भूपतीन्द्र मल्ल | ई.सं. १६९६–१७२२ | भक्तपुरका राजा। ५५ झ्याले दरबार, न्यातपोल (पाँचतले) मन्दिर र भैरवनाथ मन्दिरको निर्माण। |
| जयप्रकाश मल्ल | ई.सं. १७३६–१७६८ | कान्तिपुरका अन्तिम मल्ल राजा। कुमारी घरको निर्माण र इन्द्रजात्रामा कुमारी रथयात्राको सुरुवात। |
उपत्यकाको विभाजन: कसले र किन गरे?
काठमाडौँ उपत्यकाको विभाजन राजा यक्ष मल्लको मृत्युपछि भएको हो।
- कसले गरे: यक्ष मल्लका छोराहरू (राय मल्ल, रण मल्ल र रत्न मल्ल) बीचको सत्ता संघर्ष र अंशबन्डाका कारण उपत्यका विभाजित भयो।
- किन गरे: यक्ष मल्लले आफ्नो विशाल राज्यलाई छोराहरूमा बाँडिदिएका थिए। जेठो छोरा राय मल्लले भक्तपुरमा शासन गरे भने कान्छो छोरा रत्न मल्लले कान्तिपुरमा स्वतन्त्र राज्य खडा गरे। पछि पाटन पनि छुट्टै राज्य बन्यो।
- परिणाम: यस विभाजनले मल्लहरूको शक्ति कमजोर बनायो र छिमेकी गोर्खा राज्यलाई आक्रमण गर्न सजिलो भयो।
मल्ल कालका महत्वपूर्ण घटनाहरू
- मुस्लिम आक्रमण (ई.सं. १३४९): बंगालका सुल्तान शम्सुद्दीन इलियासले काठमाडौँमा आक्रमण गरी पशुपतिनाथ लगायतका धेरै मन्दिरहरू तोडफोड गरेका थिए।
- भयङ्कर भूकम्प (ई.सं. १२५५): यस भूकम्पमा राजा अभय मल्लको मृत्यु भएको थियो र उपत्यकामा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो।
- सामाजिक सुधार: जयस्थिति मल्लले गरेको जातीय र कानुनी व्यवस्थाले नेपाली समाजको ढाँचालाई शताब्दीयौँसम्म प्रभाव पार्यो।
- तिब्बतसँगको व्यापारिक सन्धि: प्रताप मल्लको समयमा तिब्बतसँग व्यापारिक सन्धि भयो, जसले नेपाललाई आर्थिक रूपमा समृद्ध बनायो।
राजनीतिक तथा प्रशासनिक पदहरू र सम्बोधन
- चौतारा: राजा पछिको सर्वोच्च पद (अहिलेको प्रधानमन्त्री सरह)।
- काजी: प्रशासनिक र सैन्य मामिला हेर्ने उच्च अधिकारी।
- भारदार: राज्यका सल्लाहकार र उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको समूह।
- धर्माधिकार: न्याय सम्पादन गर्ने र धार्मिक नियमहरूको व्याख्या गर्ने प्रमुख (प्रधानन्यायाधीश सरह)।
- प्रमाण / पात्र: स्थानीय क्षेत्र वा जिल्लाको शासन चलाउने प्रमुख अधिकारी।
- उमराव: सैन्य किल्ला वा गढीको सुरक्षा हेर्ने कमान्डर।
- कोटवाल: सहरको शान्ति सुरक्षा र रात्रिकालीन गस्ती हेर्ने अधिकारी।
- द्ववारे: गाउँ वा टोलको प्रशासनिक प्रमुख, जसले कर संकलन र सानातिना विवाद मिलाउँथ्यो।
मल्ल कालको अन्त्य: कसरी र कसले गरे?
मल्ल कालको अन्त्य गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले गरेका हुन्।
- अन्त्यको प्रक्रिया: पृथ्वीनारायण शाहले 'नेपाल एकीकरण' अभियान सुरु गरे। उनले सुरुमा नुवाकोट जिते र उपत्यकालाई चारैतिरबाट नाकाबन्दी गरे।
- प्रमुख युद्धहरू: कीर्तिपुरको युद्धमा दुई पटक पराजित भए पनि तेस्रो पटकमा शाहले विजय प्राप्त गरे। त्यसपछि ई.सं. १७६८ मा इन्द्रजात्राको दिन कान्तिपुरमाथि आक्रमण गरी विजय हासिल गरे।
- अन्तिम राजाहरू: कान्तिपुरका जयप्रकाश मल्ल, पाटनका तेजनरसिंह मल्ल र भक्तपुरका रणजीत मल्ल थिए। भक्तपुरको युद्धपछि मल्ल शासन पूर्ण रूपमा समाप्त भयो।
- कारण: मल्ल राजाहरूबीचको आपसी झगडा, विलासी जीवनशैली र गोर्खालीहरूको कडा सैन्य रणनीति नै मल्ल कालको अन्त्यको मुख्य कारण थियो।
मध्य कालको आर्थिक अवस्था
मध्य काल, विशेष गरी मल्ल काल, नेपालको इतिहासमा आर्थिक र सांस्कृतिक रूपमा एक समृद्ध समय थियो। यस अवधिमा काठमाडौं उपत्यका भारत र तिब्बत बीचको महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकसित भएको थियो, जसले आर्थिक गतिविधिहरूलाई थप प्रोत्साहन दियो।
कृषि र भूमि व्यवस्था
मध्य कालमा पनि कृषि नै अर्थतन्त्रको मुख्य आधार थियो। काठमाडौं उपत्यकाको उर्वर माटोका कारण धान, गहुँ, कोदो जस्ता बालीहरू प्रशस्त मात्रामा उत्पादन हुन्थ्यो। यस समयमा भूमि व्यवस्थापनमा सुधार भएको पाइन्छ। राजा जयस्थिति मल्लले जग्गाको वर्गीकरण गरी (अब्बल, दोयम, सिम, चाहार) व्यवस्थित भूमिकर प्रणाली लागू गरेका थिए । जग्गा नाप्ने एकाइको रूपमा ‘रोपनी’ को प्रयोग यसै कालदेखि सुरु भएको मानिन्छ। ‘गुठी’ व्यवस्थाले सामाजिक र आर्थिक कार्यहरूमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो, जसले धार्मिक तथा सामाजिक संस्थाहरूको सञ्चालनमा सहयोग पुर्याउँथ्यो ।
व्यापार र वाणिज्य
नेपाल, विशेष गरी काठमाडौं उपत्यका, भारत र तिब्बत बीचको व्यापारिक पुल (Entrepot trade) को रूपमा स्थापित भएको थियो। यस व्यापारिक मार्गबाट तिब्बतसँगको व्यापारले नेपाललाई ठूलो आर्थिक लाभ पुर्याउँथ्यो। तिब्बतमा नेपाली मुद्राको प्रचलनले पनि नेपालको व्यापारिक प्रभुत्वलाई दर्शाउँछ [2]।
मुख्य निर्यात र आयात:
| प्रकार | वस्तुहरू |
|---|---|
| निर्यात | कस्तुरी, ऊन, जडीबुटी, तामाका भाँडा, हस्तकलाका सामान, काठ |
| आयात | नुन, सुन, विलासिताका सामान, केही कच्चा पदार्थ |
उद्योग र हस्तकला
मध्य कालमा कला र हस्तकलाको क्षेत्रमा अभूतपूर्व विकास भयो। काष्ठकला, धातु कला र वास्तुकला यस समयका प्रमुख उद्योगहरू थिए। मन्दिर, दरबार र मूर्तिहरूको निर्माणले धेरै कलाकार र कालिगडहरूलाई रोजगारी प्रदान गरेको थियो। पाटन, भक्तपुर र काठमाडौंमा निर्मित कलात्मक संरचनाहरू यसै कालको उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। घरेलु उद्योगहरू, जस्तै बुनाइ र भाँडाकुँडा बनाउने, पनि फस्टाएका थिए।
मुद्रा र वित्त
मुद्रा प्रणालीको विकासले व्यापारिक गतिविधिहरूलाई थप सहज बनायो। राजा महेन्द्र मल्लले पहिलो पटक चाँदीको मुद्रा ‘महेन्द्रमल्ली’ प्रचलनमा ल्याएका थिए [2]। तिब्बतका लागि मुद्रा टकमारी (Minting) गरेर मल्ल राजाहरूले राम्रो आम्दानी गर्थे। सुन र चाँदीको विनिमय दरबाट पनि राज्यलाई फाइदा हुन्थ्यो। यद्यपि, पछिल्लो समयमा मुद्राहरूमा मिसावट गर्नाले तिब्बतसँगको व्यापारिक सम्बन्धमा केही समस्याहरू उत्पन्न भएका थिए।
कर प्रणाली
राज्यको आम्दानीको मुख्य स्रोत कर प्रणाली थियो। जग्गा कर, भन्सार शुल्क र सेवा शुल्क राज्यको ढुकुटी बलियो बनाउने प्रमुख माध्यम थिए। व्यापारिक मार्गहरूमा लाग्ने करले पनि राज्यको आर्थिक अवस्थालाई सुदृढ बनाएको थियो।
मल्ल कालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था
मल्ल काल (१२०१-१७७९ ईस्वी) नेपालको इतिहासमा सामाजिक र सांस्कृतिक विकासको एक महत्त्वपूर्ण अवधि हो। यस कालमा काठमाडौं उपत्यका नेवार सभ्यताको केन्द्रबिन्दु बन्यो र कला, वास्तुकला, धर्म, भाषा र सामाजिक संरचनामा अभूतपूर्व प्रगति भयो।
सामाजिक संरचना र जात व्यवस्था
मल्ल कालमा समाजको संरचना लिच्छवि कालको भन्दा बढी व्यवस्थित र जटिल बन्यो। विशेष गरी, राजा जयस्थिति मल्लले 'मानव न्यायशास्त्र' नामक विधान संहिता मार्फत समाजलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरे । उनले समाजलाई ४ वर्ण र ६४ जातमा विभाजन गरे, जुन मुख्यतया पेशामा आधारित थियो । यो व्यवस्थाले समाजमा श्रम विभाजनलाई स्पष्ट पार्यो र प्रत्येक जातका लागि निश्चित सामाजिक भूमिका तोकियो। ब्राह्मणहरूलाई समाजमा उच्च स्थान दिइयो र उनीहरूलाई धार्मिक कार्यहरूको जिम्मेवारी दिइयो।
यस कालमा नेवार समुदायको विकास र परिष्कृत शहरी सभ्यताको नेतृत्व भयो। मिथिलाबाट आएका ब्राह्मण र क्षत्रियहरू पनि नेवार समाजमा समाहित भए, जसले समाजको विविधतालाई बढायो । संयुक्त परिवार प्रणाली प्रचलित थियो र महिलाहरूको सामाजिक स्थान सम्मानजनक थियो।
धर्म र धार्मिक सहिष्णुता
मल्ल कालमा हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्म दुवै समान रूपमा फस्टाएका थिए। मल्ल राजाहरूले धार्मिक सहिष्णुताको नीति अपनाएका थिए, जसले गर्दा दुवै धर्मका अनुयायीहरूले शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्न सके। तलेजु भवानीलाई मल्ल राजाहरूको इष्टदेवीको रूपमा पूजा गरिन्थ्यो र उनको सम्मानमा विभिन्न जात्राहरू आयोजना गरिन्थ्यो। पशुपतिनाथ, चाँगुनारायण, स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथ जस्ता धार्मिक स्थलहरूको महत्त्व यस कालमा अझ बढ्यो। विभिन्न मन्दिर र विहारहरूको निर्माण तथा जीर्णोद्धार गरियो, जसले धार्मिक गतिविधिहरूलाई प्रोत्साहन दियो।
भाषा र साहित्य
मल्ल कालमा 'नेपाल भाषा' (नेवारी) आधिकारिक भाषाको रूपमा विकसित भयो। यसका साथै संस्कृत र मैथिली भाषालाई पनि साहित्यिक भाषाको रूपमा उच्च महत्त्व दिइयो । नाटक, कविता, धार्मिक ग्रन्थहरू र इतिहास लेखनमा ठूलो प्रगति भयो। मल्ल राजाहरू आफैं पनि विद्वान र साहित्यप्रेमी थिए, जसले साहित्यको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याए।
कला र वास्तुकला
मल्ल काललाई नेपाली कला र वास्तुकलाको 'स्वर्ण युग' मानिन्छ। यस कालमा निर्मित प्यागोडा शैलीका मन्दिरहरू, ढुङ्गे धाराहरू, र दरबार स्क्वायरहरू (काठमाडौं दरबार स्क्वायर, पाटन दरबार स्क्वायर, भक्तपुर दरबार स्क्वायर) यसै कालका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। काष्ठकला (झ्याल, ढोका, टुँडाल), धातुकला (मूर्ति, भाँडाकुँडा) र चित्रकला (पौभा) को चरम विकास भयो। यी कलाकृतिहरूले मल्लकालीन समाजको धार्मिक विश्वास, सौन्दर्य चेतना र प्राविधिक कौशलतालाई प्रतिबिम्बित गर्दछन्।
चाडपर्व र जात्राहरू
मल्ल कालमा धेरै चाडपर्व र जात्राहरूको परम्परा व्यवस्थित र लोकप्रिय भयो। इन्द्रजात्रा, भोटो जात्रा, कुमारी पूजा, गाईजात्रा, दशैं र तिहार जस्ता चाडपर्वहरू हर्षोल्लासका साथ मनाइन्थे। यी जात्राहरूले सामाजिक एकता र सांस्कृतिक आदानप्रदानमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए। संगीत र नृत्यलाई धार्मिक र सामाजिक उत्सवहरूको अभिन्न अङ्ग मानिन्थ्यो।
शिक्षा र मनोरञ्जन
शिक्षा मुख्यतया धार्मिक संस्थाहरू (मन्दिर र विहार) मार्फत दिइन्थ्यो। यसका साथै व्यावसायिक शिक्षामा पनि जोड दिइएको थियो। मल्ल राजाहरू आफैं पनि विद्वान र कलाप्रेमी भएकाले शिक्षा र ज्ञानको कदर गरिन्थ्यो। मनोरञ्जनका लागि नाटक प्रदर्शन, सामूहिक नाचगान, संगीत र विभिन्न प्रकारका खेलकुदहरू प्रचलित थिए।
नेपालको आधुनिक काल
शाह वंशको उदय
नेपालको आधुनिक इतिहासको जग शाह वंशको उदयसँगै सुरु हुन्छ। गोर्खाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले स-साना राज्यहरूमा विभाजित नेपाललाई एकीकरण गर्ने अभियान सुरु गरे। उनको जन्म १७७९ विक्रम संवत् (सन् १७२३) मा गोर्खामा भएको थियो। उनले आफ्नो शासनकालमा नेपाललाई एक शक्तिशाली र एकीकृत राष्ट्र बनाउने सपना देखेका थिए।
पृथ्वीनारायण शाहले छिमेकी राज्यहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापित गर्दै र सैन्य शक्ति सुदृढ गर्दै आफ्नो अभियान अगाडि बढाए। उनले विभिन्न राज्यहरूलाई गोर्खा राज्यमा गाभ्दै गए, जसले गर्दा शाह वंशको प्रभाव बढ्दै गयो।
नेपालको एकीकरण अभियान
पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान नेपालको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण मोड थियो। उनले वि.सं. १८०० (सन् १७४३) मा नुवाकोट विजय गरेर यस अभियानको सुरुवात गरेका थिए। यो विजय उनको एकीकरण अभियानको पहिलो महत्वपूर्ण कदम थियो।
उनले काठमाडौं उपत्यकाका तीन मल्ल राज्यहरू - कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुरलाई आफ्नो मुख्य लक्ष्य बनाएका थिए। यी राज्यहरू आर्थिक र सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध भए पनि आपसमा विभाजित थिए, जसको फाइदा पृथ्वीनारायण शाहले उठाए।
प्रमुख युद्धहरू र वीरगति प्राप्त गर्ने योद्धाहरू
नेपालको एकीकरण अभियानका क्रममा धेरै महत्वपूर्ण युद्धहरू भए, जसमा धेरै वीर योद्धाहरूले आफ्नो जीवनको आहुति दिए।
कीर्तिपुरको युद्ध (वि.सं. १८२१, १८२२, १८२३)
कीर्तिपुर विजय पृथ्वीनारायण शाहका लागि निकै चुनौतीपूर्ण थियो। गोर्खाली सेनाले कीर्तिपुरमा तीन पटक आक्रमण गरेको थियो। पहिलो दुई आक्रमणमा गोर्खाली सेनाले ठूलो क्षति बेहोर्नुपरेको थियो।
- पहिलो कीर्तिपुर युद्ध (वि.सं. १८२१): यस युद्धमा गोर्खाली सेना पराजित भयो र पृथ्वीनारायण शाहका भाइ सुरप्रताप शाह ले आफ्नो एक आँखा गुमाए। यस युद्धमा कालु पाण्डे जस्ता वीर योद्धाहरूले वीरगति प्राप्त गरे।
- दोस्रो कीर्तिपुर युद्ध (वि.सं. १८२२): यस युद्धमा पनि गोर्खाली सेनाले सफलता पाउन सकेन।
- तेस्रो कीर्तिपुर युद्ध (वि.सं. १८२३): लामो घेराबन्दी र कूटनीतिक चालपछि गोर्खाली सेनाले कीर्तिपुरमाथि विजय प्राप्त गर्यो।
कान्तिपुरको युद्ध (वि.सं. १८२५)
इन्द्रजात्राको अवसर पारेर पृथ्वीनारायण शाहले कान्तिपुरमा आक्रमण गरे। यस युद्धमा गोर्खाली सेनाले कान्तिपुरमाथि विजय प्राप्त गर्यो। कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल ललितपुर भागे।
ललितपुरको युद्ध (वि.सं. १८२५)
कान्तिपुर विजय गरेपछि गोर्खाली सेनाले ललितपुरमाथि आक्रमण गर्यो। ललितपुरका प्रधानहरूले पृथ्वीनारायण शाहलाई सहयोग गरेकाले गोर्खाली सेनाले सजिलै विजय प्राप्त गर्यो। जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्ल भक्तपुर भागे।
भक्तपुरको युद्ध (वि.सं. १८२६)
काठमाडौं उपत्यकाको अन्तिम मल्ल राज्य भक्तपुर थियो। पृथ्वीनारायण शाहले भक्तपुरलाई घेराबन्दी गरे। लामो घेराबन्दी र युद्धपछि भक्तपुरमाथि पनि गोर्खाली सेनाले विजय प्राप्त गर्यो। यस युद्धमा जयप्रकाश मल्ल, तेजनरसिंह मल्ल र रणजित मल्ल तीनैजना मल्ल राजाहरू पराजित भए। जयप्रकाश मल्लको मृत्यु भयो र यसरी काठमाडौं उपत्यकाको एकीकरण सम्पन्न भयो।
यी युद्धहरूका अतिरिक्त, पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर, चौदण्डी, विजयपुर लगायतका धेरै राज्यहरूलाई पनि आफ्नो अधीनमा ल्याए। उनको एकीकरण अभियानले नेपाललाई एउटा सानो गोर्खा राज्यबाट विशाल र एकीकृत राष्ट्रमा परिणत गर्यो। यस अभियानमा हजारौं गोर्खाली योद्धाहरूले आफ्नो प्राणको आहुति दिए, जसको बलिदानले आधुनिक नेपालको जग बसाल्यो।
प्रमुख राजनीतिक षडयन्त्र र काण्डहरू
नेपालको आधुनिक इतिहासमा सत्ता प्राप्तिका लागि र शक्ति सन्तुलन कायम राख्नका लागि विभिन्न राजनीतिक षडयन्त्र र काण्डहरू भएका छन्। यी घटनाहरूले नेपालको राजनीतिक दिशालाई महत्वपूर्ण रूपमा प्रभावित गरेका छन्।
कोत पर्व (वि.सं. १९०३ असोज २ / सन् १८४६ सेप्टेम्बर १४)
कोत पर्व नेपालको इतिहासमा एउटा कालो दिनको रूपमा चिनिन्छ। यो घटना वि.सं. १९०३ असोज २ गते (सन् १८४६ सेप्टेम्बर १४) मा घटित भएको थियो। तत्कालीन रानी राज्यलक्ष्मी देवीको विश्वासपात्र गगनसिंह भण्डारीको हत्यारा पत्ता लगाउनका लागि कोत (दरबारको हतियार भण्डार) मा भारदारहरूलाई भेला गरिएको थियो। यसै क्रममा जंगबहादुर कुँवर र उनका भाइहरूले सुनियोजित रूपमा भारदारहरूको हत्या गरे। यस घटनामा प्रधानमन्त्री फत्तेजंग शाह, अभिमानसिंह राना मगर लगायत ३१ भन्दा बढी उच्च पदस्थ अधिकारी तथा भारदारहरू मारिएका थिए। यस पर्वले जंगबहादुरलाई सत्ताको शिखरमा पुर्यायो र नेपालमा १०४ वर्ष लामो राणा शासनको जग बसाल्यो।
भण्डारखाल पर्व (वि.सं. १९०३ कात्तिक १२ / सन् १८४६ अक्टोबर २८)
कोत पर्वको केही समयपछि वि.सं. १९०३ कात्तिक १२ गते (सन् १८४६ अक्टोबर २८) मा भण्डारखाल पर्व घटित भयो। रानी राज्यलक्ष्मी देवीले जंगबहादुरको बढ्दो शक्तिबाट चिन्तित भई उनको हत्या गर्ने षडयन्त्र रचिन्। उनले भण्डारखाल बगैंचामा भोजको आयोजना गरी जंगबहादुर र उनका भाइहरूलाई विष खुवाएर मार्ने योजना बनाएकी थिइन्। तर, पण्डित विजयराज पाण्डेले यो षडयन्त्रको पोल खोलेपछि जंगबहादुरले रानीका समर्थक वीरध्वज बस्न्यात लगायतका विरोधीहरूको हत्या गरे। यस घटनापछि रानी राज्यलक्ष्मी देवीलाई देश निकाला गरियो र जंगबहादुरको शक्ति थप सुदृढ भयो।
अलौ पर्व (वि.सं. १९०४ साउन / सन् १८४७ जुलाई-अगस्ट)
भण्डारखाल पर्वपछि रानी राज्यलक्ष्मी देवीसँगै काशी गएका राजा राजेन्द्र विक्रम शाहले जंगबहादुर विरुद्ध सैन्य विद्रोह गर्ने प्रयास गरे। वि.सं. १९०४ साउन महिनामा (सन् १८४७ जुलाई-अगस्ट) वीरगन्ज नजिकै अलौ भन्ने ठाउँमा राजा राजेन्द्रको सेना र जंगबहादुरको सेनाबीच लडाइँ भयो। यस युद्धमा राजा राजेन्द्रको सेना पराजित भयो र उनलाई जंगबहादुरले गिरफ्तार गरी भक्तपुरमा नजरबन्दमा राखे। यस पर्वले जंगबहादुरको सत्तालाई पूर्ण रूपमा स्थापित गर्यो र राजाको शक्तिलाई कमजोर बनायो।
३८ सालको पर्व (वि.सं. १९३८ / सन् १८८१)
३८ सालको पर्व वि.सं. १९३८ (सन् १८८१) मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंहको पालामा भएको थियो। यस पर्वमा युवराज त्रैलोक्य विक्रम शाह र जंगबहादुरका छोरा जगतजंग राणाले रणोद्दीप सिंह र उनका भाइहरू विरुद्ध विद्रोह गर्ने प्रयास गरेका थिए। तर, यो षडयन्त्र असफल भयो र यसमा संलग्न धेरै भारदारहरू मारिए भने केहीलाई देश निकाला गरियो। यस घटनाले राणा परिवारभित्रको शक्ति संघर्षलाई उजागर गर्यो।
४२ सालको पर्व (वि.सं. १९४२ / सन् १८८५)
४२ सालको पर्व वि.सं. १९४२ (सन् १८८५) मा घटित भयो, जसले नेपालको राणा शासनमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। यस पर्वमा धीर शमशेरका छोराहरू (शमशेर खलक) ले तत्कालीन प्रधानमन्त्री रणोद्दीप सिंहको हत्या गरी सत्ता कब्जा गरे। यस घटनाबाट जंगबहादुरका छोराहरू (जंग खलक) लाई सत्ताबाट हटाइयो र वीर शमशेर प्रधानमन्त्री बने। यस पर्वले राणा शासनमा शमशेर खलकको वर्चस्व कायम गर्यो र नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा नयाँ अध्यायको सुरुवात भयो।
नेपालको आधुनिक कालको प्रशासनिक अवस्था
प्रशासनिक संरचना र ऐतिहासिक पदहरू
नेपालको प्रशासनिक संरचना समयक्रमसँगै विकसित हुँदै आएको छ। शाहकाल, राणाकाल, पञ्चायतकाल र प्रजातन्त्र/गणतन्त्रकालमा प्रशासनिक पदहरू र तिनको अधिकार क्षेत्र फरक-फरक रहेका थिए। ऐतिहासिक रूपमा राज्य सञ्चालनका लागि विभिन्न महत्त्वपूर्ण पदहरूको सिर्जना गरिएको थियो।
चौतारिया राजाको नजिकको नातेदार वा राजपरिवारको सदस्यलाई दिइने उच्च पद थियो। यो पद प्रधानमन्त्री सरहको सल्लाहकारको रूपमा रहन्थ्यो र राज्यको महत्त्वपूर्ण निर्णयहरूमा चौतारियाको ठूलो भूमिका हुन्थ्यो। काजी अर्को महत्त्वपूर्ण पद थियो, जसले प्रशासनिक र सैनिक दुवै जिम्मेवारी सम्हाल्ने गर्दथ्यो। राज्यको दैनिक प्रशासन सञ्चालनदेखि युद्धको नेतृत्व गर्नेसम्मको जिम्मेवारी काजीको हुन्थ्यो।
मुख्तियार पदको सुरुवात विशेषगरी रणबहादुर शाहको पालादेखि भएको पाइन्छ। पछि भीमसेन थापाको समयमा यो पद निकै शक्तिशाली बन्यो। मुख्तियारले कार्यकारी प्रमुखको भूमिका खेल्ने गर्दथे र राज्यको सम्पूर्ण शक्ति आफूमा केन्द्रित गरेका थिए। राणाकाल र पञ्चायतकालको सुरुतिर जिल्लाको प्रशासनिक प्रमुखलाई बडाहाकिम भनिन्थ्यो। बडाहाकिमले जिल्लामा शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने, राजस्व सङ्कलन गर्ने र विकास निर्माणका कामहरू हेर्ने गर्दथे।
यसबाहेक न्याय र धार्मिक मामिला हेर्ने प्रमुखलाई धर्माधिकार, सरकारी ढुकुटी र आर्थिक मामिला हेर्नेलाई खजाञ्ची र राजकीय भण्डार तथा व्यक्तिगत जिन्सी सामानको रेखदेख गर्नेलाई कपरदार भनिन्थ्यो। यी पदहरूले तत्कालीन समयको प्रशासनिक आवश्यकतालाई सम्बोधन गरेका थिए।
प्रधानमन्त्रीय पद्धतिको सुरुवात
नेपालमा 'प्रधानमन्त्री' पदको औपचारिक सुरुवात र विकासक्रम रोचक रहेको छ। शाहकालीन चौबिसे गोरखा राज्यमा काजीले प्रधानमन्त्रीको भूमिका निर्वाह गर्दथे। नेपाल अधिराज्यको निर्माण पश्चात देवान, मूलकाजी तथा मूलचौतारियाले प्रधानमन्त्रीको भूमिका निर्वाह गरेका थिए।
इतिहासकारहरू नेपालको प्रथम प्रधानमन्त्री मूलकाजी दामोदर पाँडे तथा मुख्तियार भीमसेन थापाको बीचमा विवादित रहेको मान्दछन्। यद्यपि, भीमसेन थापालाई नेपालको पहिलो प्रधानमन्त्री सरहको अधिकार प्रयोग गर्ने व्यक्तिका रूपमा लिइन्छ। उनले वि.सं. १८६३ देखि १८९४ सम्म झन्डै ३१ वर्ष मुख्तियार भई शासनसत्ता सञ्चालन गरेका थिए।
अङ्ग्रेजी परम्परागत रूपमा 'प्राइम मिनिस्टर' (प्रधानमन्त्री) शब्दको प्रयोग वि.सं. १९०० मा पहिलो पटक माथवरसिंह थापाको पालामा भएको थियो। उनलाई प्रधानमन्त्रीको श्रीपेचसहित यो पदवी प्रदान गरिएको थियो। वि.सं. १९०३ मा जङ्गबहादुर राणाले कोतपर्वमार्फत सत्ता हातमा लिएपछि प्रधानमन्त्री पद शक्तिशाली र वंशानुगत बन्यो। राणाकालमा प्रधानमन्त्रीलाई 'श्री ३ महाराज' को पदवी दिइन्थ्यो।
वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिपछि राणा शासनको अन्त्य भयो र नेपालमा मन्त्रिपरिषद् प्रणाली र संसदीय पद्धतिको विकास भयो। मातृकाप्रसाद कोइराला प्रजातन्त्रपछिका पहिलो प्रधानमन्त्री बने भने बीपी कोइराला पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। वर्तमान सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रधानमन्त्री देशको कार्यकारी प्रमुख हुने संवैधानिक व्यवस्था छ।
प्रशासनिक इकाइहरूको विकासक्रम
नेपालको प्रशासनिक विभाजन समय-समयमा परिवर्तन हुँदै आएको छ। प्रशासनिक सहजता र विकासको पहुँच विस्तार गर्ने उद्देश्यले राज्यलाई विभिन्न इकाइहरूमा विभाजन गर्ने प्रचलन रहिआएको छ।
राणा प्रधानमन्त्री वीर शमशेरको पालामा नेपाललाई पहिलो पटक व्यवस्थित रूपमा ३५ जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। जसमा पहाडमा २३ जिल्ला र तराईमा १२ जिल्ला रहेका थिए। यी जिल्लाहरूलाई गौंडा, गोश्वारा र गढी गरी ३ भागमा विभाजन गरिएको थियो।
वि.सं. २०१८ सालमा राजा महेन्द्रले नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरे। यो विभाजनले नेपालको प्रशासनिक संरचनालाई नयाँ रूप दियो। त्यसपछि वि.सं. २०२९ सालमा राजा वीरेन्द्रले क्षेत्रीय विकासको अवधारणा अनुरूप नेपाललाई ४ विकास क्षेत्रमा विभाजन गरे, जसलाई वि.सं. २०३७ सालमा ५ विकास क्षेत्र बनाइयो।
नेपालको संविधान २०७२ जारी भएपछि नेपाल सङ्घीय संरचनामा गयो। वि.सं. २०७४ भदौ ५ गतेको मन्त्रिपरिषद्को निर्णयअनुसार नवलपरासी र रुकुम जिल्लालाई टुक्र्याएर नेपालमा ७७ जिल्ला कायम गरियो। वर्तमान अवस्थामा नेपालमा ७ प्रदेश, ७७ जिल्ला र ७५३ स्थानीय तह (६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका) रहेका छन्।
प्रमुख प्रधानमन्त्रीहरू र तिनका मुख्य योगदान
नेपालको इतिहासमा विभिन्न प्रधानमन्त्रीहरूले देशको विकास, प्रशासन र राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। यहाँ केही प्रमुख प्रधानमन्त्रीहरू र तिनका मुख्य कार्यहरू प्रस्तुत गरिएको छ:
| प्रधानमन्त्रीको नाम | मुख्य कार्य र योगदान |
|---|---|
| भीमसेन थापा | आधुनिक सेनाको सङ्गठन, धरहरा निर्माण, राहदानी (पासपोर्ट) प्रथाको सुरुवात, नापतौलमा सुधार। |
| जङ्गबहादुर राणा | मुलुकी ऐन (१९१०) जारी गरी कानुनी राज्यको सुरुवात, प्रशासनिक केन्द्रीकरण, बेलायत यात्रा गर्ने पहिलो प्रधानमन्त्री। |
| वीर शमशेर | नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन, घण्टाघर निर्माण, वीर अस्पताल र वीर पुस्तकालयको स्थापना। |
| देव शमशेर | गोर्खापत्रको प्रकाशन सुरुवात, कार्यालय समय बिहान १० देखि बेलुका ५ बजेसम्म निर्धारण, सार्वजनिक बिदाको व्यवस्था। |
| चन्द्र शमशेर | सती प्रथा (१९७७) र दास प्रथा (१९८१) को अन्त्य, फर्पिङ जलविद्युत आयोजना निर्माण, त्रि-चन्द्र कलेजको स्थापना। |
| भीम शमशेर | कपास खेतीलाई प्रोत्साहन, नुन र कपासमा भन्सार छुट, शनिबार आधा दिन बिदा दिने चलन। |
| जुद्ध शमशेर | १९९० सालको महाभूकम्पपछिको पुनर्निर्माण, उद्योगहरूको स्थापना (नेपाल बैंक लिमिटेड, जुद्ध म्याच फ्याक्ट्री)। |
| पद्म शमशेर | आफूलाई 'राष्ट्रको नोकर' भन्ने प्रधानमन्त्री, नेपालको पहिलो लिखित संविधान 'नेपाल सरकार वैधानिक कानुन २००४' को घोषणा। |
| मोहन शमशेर | राणा शासनका अन्तिम प्रधानमन्त्री, दिल्ली सम्झौतामा हस्ताक्षर। |
| मातृकाप्रसाद कोइराला | प्रजातन्त्र स्थापनापछिका पहिलो प्रधानमन्त्री, निजामती सेवाको सुरुवात। |
| बीपी कोइराला | नेपालका पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री, बिर्ता उन्मूलन, वनको राष्ट्रियकरण, प्रजातान्त्रिक समाजवादको प्रतिपादन। |
| कृष्णप्रसाद भट्टराई | वि.सं. २०४७ को संविधान निर्माण र जारी, निष्पक्ष आम निर्वाचन सम्पन्न। |
| मनमोहन अधिकारी | पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री, वृद्ध भत्ताको सुरुवात, 'आफ्नो गाउँ आफै बनाऔं' कार्यक्रम लागू। |
| पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड' | गणतन्त्र स्थापनापछिका पहिलो प्रधानमन्त्री, सङ्घीयता र समावेशीताको कार्यान्वयनमा मुख्य भूमिका। |
| सुशील कोइराला | नेपालको संविधान २०७२ निर्माण र जारी गर्नमा नेतृत्वदायी भूमिका। |
| केपी शर्मा ओली | लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानी समेटिएको नेपालको नयाँ राजनीतिक नक्सा जारी, पूर्वाधार विकासमा जोड। |
नेपालको आधुनिक कालको न्यायिक अवस्था
नेपालको न्यायिक इतिहास प्राचीन कालदेखि वर्तमान सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा विभिन्न चरणहरू पार गरेको छ। धर्मशास्त्रमा आधारित परम्परागत न्याय प्रणालीबाट आधुनिक, स्वतन्त्र र सक्षम न्यायपालिकाको विकास नेपालको न्यायिक यात्राको महत्त्वपूर्ण पाटो हो। यस लेखमा नेपालको आधुनिक कालको न्यायिक अवस्था, यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, अदालतहरूको स्थापना, न्यायिक सुधारहरू र वर्तमान संरचनाबारे विस्तृत चर्चा गरिएको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र परम्परागत न्याय प्रणाली
नेपालको कानुनी इतिहास धर्ममा आधारित रहेको पाइन्छ । प्राचीन किराँत, लिच्छवी र मल्ल कालमा न्याय सम्पादन तत्कालीन धर्मग्रन्थ, संस्कृति, सामाजिक मान्यता र सद्-विवेकका आधारमा गरिन्थ्यो। पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानपछि उनले देशमा केही न्यायिक सुधारहरू गरे। उनको समयमा "न्याय नपाए गोर्खा जानु" भन्ने उखान निकै प्रचलित थियो, जसले न्यायका लागि गोरखा दरबारको महत्त्वलाई दर्शाउँछ।
नेपालको न्यायिक इतिहासमा वि.सं. १९१० मा जङ्गबहादुर राणाले जारी गरेको मुलुकी ऐन एउटा कोसेढुङ्गा मानिन्छ। यो नेपालको पहिलो लिखित र संहिताबद्ध कानुन थियो, जसले परम्परागत न्याय प्रणालीलाई केही हदसम्म व्यवस्थित गर्यो। यद्यपि, राणाकालमा न्यायपालिका कार्यपालिकाको अधीनमा नै थियो र प्रधानमन्त्रीमा नै सर्वोच्च न्यायिक अधिकार निहित थियो।
आधुनिक न्यायपालिकाको सुरुवात र विकासक्रम
नेपालमा आधुनिक र स्वतन्त्र न्यायपालिकाको अवधारणा वि.सं. १९९७ श्रावण १ गते प्रधान न्यायालय को स्थापनासँगै सुरु भएको मानिन्छ । यसले न्यायपालिकालाई कार्यपालिकाबाट छुट्ट्याउने दिशामा पहिलो महत्त्वपूर्ण कदम चाल्यो। वि.सं. २००८ मा प्रधान न्यायालय ऐन जारी भयो, जसले यसको संरचना र कार्यक्षेत्रलाई थप स्पष्ट पार्यो।
वि.सं. २०१३ जेठ ८ गते सर्वोच्च अदालत ऐन, २०१२ बमोजिम नेपालमा सर्वोच्च अदालत को स्थापना भयो । यसले नेपालको न्यायपालिकालाई एक स्वतन्त्र र शक्तिशाली संस्थाको रूपमा स्थापित गर्यो। पञ्चायतकालमा राजामा सर्वोच्च न्यायिक अधिकार निहित रहे पनि सर्वोच्च अदालत, अञ्चल अदालत र जिल्ला अदालतको व्यवस्था गरिएको थियो।
वि.सं. २०४७ को संविधानले शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्दै स्वतन्त्र न्यायपालिकाको अवधारणालाई थप सुदृढ बनायो। यस संविधानले सर्वोच्च अदालत, पुनरावेदन अदालत र जिल्ला अदालतको व्यवस्था गरेको थियो।
वर्तमान न्यायिक संरचना (नेपालको संविधान २०७२ बमोजिम)
नेपालको संविधान २०७२ ले न्यायपालिकालाई तीन तहमा विभाजन गरेको छ, जसले सङ्घीय संरचना अनुरूप न्यायको पहुँचलाई विकेन्द्रीकृत गरेको छ :
| तह | अदालतको नाम | संरचना र विशेषता |
|---|---|---|
| सर्वोच्च तह | सर्वोच्च अदालत | नेपालको सबैभन्दा माथिल्लो तहको अदालत। यसमा एक प्रधानन्यायाधीश र बढीमा २० जना अन्य न्यायाधीशहरू रहन्छन्। संवैधानिक इजलासको व्यवस्था छ। |
| उच्च तह | उच्च अदालत | प्रत्येक प्रदेशमा एक-एक वटा गरी जम्मा ७ वटा उच्च अदालतहरू छन्। पुनरावेदन अदालतहरूलाई उच्च अदालतमा रूपान्तरण गरिएको हो। यिनका विभिन्न इजलास र बेन्चहरू पनि रहेका छन्। |
| जिल्ला तह | जिल्ला अदालत | प्रत्येक जिल्लामा एक-एक वटा गरी जम्मा ७७ वटा जिल्ला अदालतहरू छन्। यी अदालतहरूले प्रारम्भिक सुनुवाइ र फैसला गर्छन्। |
यसबाहेक, भ्रष्टाचार, सम्पत्ति शुद्धीकरण, राजस्व छली जस्ता विशेष प्रकृतिका मुद्दाहरू हेर्नका लागि विशेष अदालत र अन्य न्यायिक न्यायाधिकरणहरू (Tribunals) को पनि व्यवस्था गरिएको छ।
प्रमुख न्यायिक पदहरू र तिनको भूमिका
नेपालको न्यायपालिकामा विभिन्न पदहरू रहेका छन्, जसको आ-आफ्नै विशिष्ट भूमिका हुन्छ:
- प्रधानन्यायाधीश: सर्वोच्च अदालतको प्रमुख र समग्र न्यायपालिकाको प्रशासनिक नेतृत्व गर्ने सर्वोच्च पद। संवैधानिक परिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट नियुक्ति हुन्छ।
- न्यायाधीश: सर्वोच्च, उच्च र जिल्ला अदालतमा मुद्दाको सुनुवाइ र फैसला गर्ने अधिकारी। सर्वोच्चका न्यायाधीशको नियुक्ति न्याय परिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट हुन्छ।
- महान्यायाधिवक्ता: नेपाल सरकारको मुख्य कानुनी सल्लाहकार। सरकारको तर्फबाट मुद्दा लड्ने र कानुनी राय दिने प्रमुख अधिकारी।
- रजिस्ट्रार: सर्वोच्च अदालतको प्रशासनिक कार्यको प्रमुख।
- स्रेस्तेदार: जिल्ला र उच्च अदालतको प्रशासनिक र कानुनी प्रक्रियाको व्यवस्थापन गर्ने अधिकारी।
न्यायाधीशहरूको नियुक्ति, सरुवा, अनुशासन र बर्खास्ती सम्बन्धी सिफारिस गर्नका लागि न्यायिक परिषद् को व्यवस्था छ, जसको अध्यक्ष प्रधानन्यायाधीश हुन्छन्। त्यस्तै, न्यायिक सेवाका कर्मचारीहरूको नियुक्ति, बढुवा र सरुवा सम्बन्धी कार्य न्यायिक सेवा आयोग ले गर्छ।
आधुनिक न्यायिक सुधारका मुख्य पक्षहरू
नेपालको न्यायपालिकाले समय-समयमा विभिन्न सुधारका प्रयासहरू गर्दै आएको छ, जसले न्याय प्रणालीलाई थप प्रभावकारी र जनमुखी बनाउन मद्दत पुर्याएको छ:
- स्वतन्त्र र निष्पक्ष न्यायपालिका: शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्दै न्यायपालिकाको स्वतन्त्रता र निष्पक्षता सुनिश्चित गरिएको छ।
- संवैधानिक इजलास: सर्वोच्च अदालतमा संवैधानिक इजलासको व्यवस्था गरिएको छ, जसले संविधानको व्याख्या र संवैधानिक विवादहरूको निरूपण गर्छ।
- न्यायिक पुनरावलोकन: अदालतलाई कानुनको संवैधानिकता परीक्षण गर्ने अधिकार प्रदान गरिएको छ।
- मौलिक हकको संरक्षण: नागरिकका मौलिक हकहरूको संरक्षण र प्रचलनका लागि अदालतले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
- कानुनी सहायता कार्यक्रम: आर्थिक रूपमा विपन्न र अशक्त व्यक्तिहरूलाई न्यायमा पहुँच पुर्याउन कानुनी सहायता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएको छ।
- सूचना प्रविधिको प्रयोग: न्याय सम्पादनलाई छिटो, छरितो र पारदर्शी बनाउन अनलाइन मुद्दा दर्ता, सुनुवाइ र फैसला प्रकाशन जस्ता सूचना प्रविधिको प्रयोग बढ्दै गएको छ।
- रणनीतिक योजनाहरू: न्यायपालिकाले आवधिक रूपमा पञ्चवर्षीय रणनीतिक योजनाहरू तर्जुमा गरी न्याय प्रशासनमा सुधारका प्रयासहरू गर्दै आएको छ।
- नेपालको आधुनिक कालको आर्थिक अवस्था
- नेपालको आर्थिक इतिहास केवल अङ्कहरूको सङ्ग्रह मात्र नभई यो राज्य निर्माण, सामाजिक संरचना र भौगोलिक अवस्थितिको उपज पनि हो। लिच्छविकालदेखि मल्लकालसम्मको समृद्धिलाई आधार मान्दै आधुनिक नेपालको निर्माणसँगै यसको आर्थिक चरित्रमा पनि व्यापक परिवर्तन आएको छ।
- नेपाल एकीकरणको आर्थिक स्वार्थ र पृष्ठभूमि
- नेपालको एकीकरण राजनीतिक मात्र नभई गहिरो आर्थिक स्वार्थबाट पनि प्रेरित थियो। पृथ्वीनारायण शाहले स-साना राज्यहरूलाई एकीकृत गर्नुका पछाडि निम्न आर्थिक कारणहरू थिए :
- व्यापारिक मार्गमा नियन्त्रण: काठमाडौँ उपत्यका तिब्बत र भारतबीचको व्यापारको मुख्य ट्रान्जिट विन्दु थियो। यस मार्गमा नियन्त्रण कायम गरी भन्सार र व्यापारबाट राज्यको आम्दानी बढाउनु एकीकरणको मुख्य उद्देश्य थियो।
- उर्वर भूमिको खोजी: पहाडी राज्य गोरखाको उत्पादनले बढ्दो सैन्य खर्च धान्न कठिन थियो। तसर्थ, तराईको उर्वर भूमि र काठमाडौँको समृद्धिलाई राज्यको मातहतमा ल्याउनु आवश्यक थियो।
- आर्थिक स्वावलम्बन: तत्कालीन समयमा इस्ट इन्डिया कम्पनीको बढ्दो प्रभावलाई रोक्न र देशलाई आर्थिक रूपमा बलियो बनाउन एक सबल र एकीकृत अर्थतन्त्रको आवश्यकता थियो।
- राम शाहको आर्थिक नीति तथा व्यापारिक सुधार
- राजा राम शाह (वि.सं. १६६३-१६९०) लाई नेपालको इतिहासमा 'न्यायप्रेमी' राजाका रूपमा चिनिए तापनि उनका आर्थिक सुधारहरू जगका रूपमा रहेका छन् ।
- नापतौलको प्रमाणीकरण
- राम शाहले राज्यभर एकरूपता ल्याउन नापतौलका साधनहरू प्रचलनमा ल्याए [2]:
- माना, पाथी, मुरी: अन्न मापनका लागि।
- ढक, तराजु (धार्नी, बिसौली): तौलका लागि।
- गज: कपडा नाप्नका लागि।
- ब्याजदरको निर्धारण
- ऋणको शोषण रोक्न उनले 'सवा स्याज' को नियम बसाले [4]:
- नगद ऋणमा १० प्रतिशत भन्दा बढी ब्याज लिन नपाइने।
- अन्न ऋणमा २५ प्रतिशत (पाथीको सवा पाथी) सम्म मात्र लिन पाइने।
- व्यापारिक सन्धि
- उनले पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लसँग व्यापारिक सम्झौता गरी गोरखाका व्यापारीहरूलाई पाटनमा र पाटनका व्यापारीहरूलाई गोरखामा व्यापार गर्ने वातावरण मिलाएका थिए ।
- पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेश र आर्थिक दृष्टिकोण
- पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो अन्तिम समयमा दिएको 'दिव्योपदेश' नेपालको पहिलो आर्थिक मार्गचित्र मान्न सकिन्छ ।
| मुख्य बुँदा | आर्थिक अर्थ र महत्त्व |
|---|---|
| स्वदेशी वस्तुको प्रयोग | विदेशी कपडा बहिष्कार गरी स्वदेशी कपडा (खोट) बुन्न र प्रयोग गर्न जोड। |
| खानी व्यवस्थापन | गाउँमा खानी भएमा बस्ती सारेर भए पनि खानी सञ्चालन गर्नुपर्ने। |
| भ्रष्टाचार नियन्त्रण | "घुस दिने र घुस लिने दुवै राष्ट्रका शत्रु हुन्" भन्ने मान्यता। |
| विदेशी व्यापारी निषेध | विदेशी व्यापारी (विशेषगरी अंग्रेज) भित्रिएमा देशको पुँजी बाहिरिने र जनता गरिब हुने डर। |
| भूमि व्यवस्थापन | खेतीयोग्य जमिनमा घर नबनाई खेतीपातीमै जोड दिने नीति। |
- राज्य सञ्चालनका लागि खर्चको जोहो गर्ने उपाय (ऐतिहासिक र आधुनिक)
- राज्य सञ्चालनका लागि आवश्यक पर्ने वित्त व्यवस्थापनका विधिहरू समयक्रमसँगै परिवर्तन हुँदै आएका छन्:
- ऐतिहासिक विधिहरू:
- पोता र भूमिकर: जग्गाको उत्पादनको आधारमा लिइने कर।
- बिर्ता र जागीर प्रणाली: कर्मचारी र सेनालाई तलबको सट्टा जग्गा उपलब्ध गराउने।
- रकम प्रणाली: जनताले राज्यका लागि गर्नुपर्ने अनिवार्य श्रम वा सेवा।
- तिब्बत-भारत व्यापार शुल्क: ट्रान्जिट व्यापारबाट संकलन गरिने भन्सार।
- आधुनिक विधिहरू:
- प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कर: आयकर, मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT), भन्सार शुल्क र अन्तःशुल्क।
- विप्रेषण (Remittance): हाल नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) को करिब एक चौथाइ हिस्सा वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रकमले धानेको छ।
- वैदेशिक अनुदान र ऋण: विकास निर्माणका लागि दातृ निकायहरूबाट लिइने सहयोग।
- पर्यटन र जलविद्युत: प्राकृतिक स्रोतको उपयोगबाट आर्जित विदेशी मुद्रा।
- एकीकरणदेखि हालसम्मको अर्थतन्त्रको विकासक्रम
- नेपालको आर्थिक यात्रालाई निम्न चरणहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ:
- एकीकरण र विस्तार काल (१८२५-१९०३): युद्ध अर्थतन्त्र, जसमा राज्यको सम्पूर्ण स्रोत सैन्य विस्तारमा केन्द्रित थियो।
- राणा शासन काल (१९०३-२००७): सामन्ती अर्थतन्त्र, जहाँ राज्यको ढुकुटी र पारिवारिक सम्पत्तिबीच खासै भिन्नता थिएन। यस बेला कृषिमा आधारित शोषण उच्च थियो।
- प्रजातन्त्र र योजनाबद्ध विकास (२००७-२०४६): वि.सं. २०१३ देखि पञ्चवर्षीय योजनाहरूको सुरुवात भयो। पूर्वाधार निर्माण र सार्वजनिक संस्थानहरूको स्थापना यस कालको विशेषता हो।
- उदारीकरण र वर्तमान अवस्था (२०४६ पछि): खुला बजार अर्थतन्त्र, निजीकरण र विश्वव्यापीकरण। हाल नेपाल संघीयता कार्यान्वयनको चरणमा छ, जहाँ खर्च व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।