नेपालको प्रचलित धर्म, संस्कृती, जातजाती, भाषा, साहित्य र काल

नेपालमा धर्म: प्राचीन कालदेखि हालसम्म र २०७८ को जनगणना

नेपाल एक बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय राष्ट्र हो। यसको धार्मिक इतिहास प्राचीन कालदेखि नै समृद्ध रहेको छ, जहाँ विभिन्न धर्महरूले एकअर्कालाई सम्मान गर्दै सहअस्तित्व कायम राखेका छन्। २०७२ सालको संविधानले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गरे पनि, यहाँ हिन्दु र बौद्ध धर्मको गहिरो प्रभाव ऐतिहासिक रूपमा रहँदै आएको छ। यस नोटमा नेपालको धार्मिक इतिहास, वर्तमान अवस्था र २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाको तथ्याङ्कको विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ।

नेपालको धार्मिक इतिहास

नेपालको धार्मिक इतिहासलाई मुख्यतया प्राचीन, मध्यकालीन र आधुनिक गरी तीन कालखण्डमा विभाजन गर्न सकिन्छ।

प्राचीन काल

प्राचीन कालदेखि नै नेपाललाई 'तपोभूमि' र 'देवभूमि' को रूपमा चिनिन्छ। यस कालखण्डमा विभिन्न धार्मिक परम्पराहरूले जरा गाडेका थिए। किराँत कालमा मुन्धुममा आधारित किराँत धर्मको प्रभाव थियो, जसले प्रकृति पूजा र पुर्खाको सम्मानलाई जोड दिन्थ्यो। लिच्छवि कालमा हिन्दु र बौद्ध धर्म दुवै फस्टाएका थिए। यस समयमा धार्मिक सहिष्णुता उच्च थियो, र राजा अंशुवर्माको शासनकाल यसको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ। यस अवधिमा धेरै हिन्दु मन्दिरहरू र बौद्ध विहारहरू निर्माण गरिएका थिए।

मध्यकालीन काल

मल्ल कालमा हिन्दु धर्मको प्रभाव अझ बढ्यो। यस समयमा धेरै कलात्मक मन्दिरहरू र धार्मिक संरचनाहरू निर्माण गरिए, जसले नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक पहिचानलाई थप सुदृढ बनायो। यद्यपि, बौद्ध धर्मको उपस्थिति पनि महत्त्वपूर्ण रह्यो, विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकामा।

आधुनिक काल

आधुनिक नेपालको निर्माणसँगै धार्मिक परिदृश्यमा केही परिवर्तनहरू आए। पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई 'असली हिन्दुस्थाना' भनी घोषणा गरेका थिए, जसले हिन्दु धर्मलाई राज्यको प्रमुख धर्मको रूपमा स्थापित गर्‍यो। राणा शासनकाल र शाह राजाहरूको प्रत्यक्ष शासनकालमा पनि हिन्दु धर्मलाई विशेष प्राथमिकता दिइयो। २०४७ सालको संविधानसम्म नेपाललाई 'हिन्दु अधिराज्य' को रूपमा परिभाषित गरिएको थियो।

तर, २०६३ सालको अन्तरिम संविधान र त्यसपछि २०७२ सालमा जारी भएको नेपालको संविधानले नेपाललाई 'धर्मनिरपेक्ष' राष्ट्र घोषणा गर्‍यो। यसले सबै धर्मलाई समान सम्मान र स्वतन्त्रता प्रदान गर्ने सुनिश्चितता गर्‍यो, जसले गर्दा नेपालमा धार्मिक विविधतालाई थप प्रोत्साहन मिल्यो।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८: धार्मिक तथ्याङ्क

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले नेपालको धार्मिक विविधताको स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गरेको छ। यस जनगणना अनुसार, नेपालमा १० वटा प्रमुख धर्महरू प्रचलनमा छन्। तलको तालिकामा २०७८ र २०६८ सालको जनगणना अनुसार प्रमुख धर्महरूको जनसंख्या र प्रतिशतको तुलनात्मक विवरण प्रस्तुत गरिएको छ [१] [२]:

तुलनात्मक विश्लेषण (२०६८ vs २०७८)

२०६८ सालको जनगणनाको तुलनामा २०७८ को जनगणनामा केही महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू देखिएका छन्:

• हिन्दु धर्म: हिन्दु धर्मावलम्बीको प्रतिशत ८१.३% बाट सामान्य रूपमा घटेर ८१.१९% पुगेको छ। यद्यपि, यो अझै पनि नेपालको सबैभन्दा ठूलो धार्मिक समूह हो।

• बौद्ध धर्म: बौद्ध धर्मावलम्बीको प्रतिशत ९.०% बाट घटेर ८.२१% भएको छ, जुन दोस्रो ठूलो धार्मिक समूह हो।

• इस्लाम धर्म: इस्लाम धर्म मान्नेहरूको संख्या ४.४% बाट बढेर ५.०९% पुगेको छ, जसले यस धर्मको अनुयायीहरूको संख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि देखाउँछ।

• किराँत धर्म: किराँत धर्म मान्नेहरूको प्रतिशत ३.०% बाट बढेर ३.१७% भएको छ।

• क्रिश्चियन धर्म: क्रिश्चियन धर्म मान्नेहरूको संख्या १.४% बाट बढेर १.७६% पुगेको छ, जुन पछिल्लो दशकमा यस धर्मको द्रुत वृद्धिलाई संकेत गर्दछ।

• प्रकृति धर्म: प्रकृति धर्म मान्नेहरूको प्रतिशत ०.४% बाट घटेर ०.३५% भएको छ।

• बोन धर्म: बोन धर्म मान्नेहरूको संख्या ०.०४% बाट बढेर ०.२३% पुगेको छ, जुन एक महत्त्वपूर्ण वृद्धि हो।

• जैन, बहाई र शिख धर्म: यी धर्महरूको प्रतिशतमा खासै ठूलो परिवर्तन देखिएको छैन र तिनीहरू नेपालको कुल जनसंख्याको सानो अंश ओगट्छन्।

नेपालको संस्कृति:

नेपाल एक बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो। यहाँको संस्कृति प्राचीन कालदेखि नै समृद्ध र विविधतापूर्ण रहेको छ, जहाँ विभिन्न समुदायहरूले आ-आफ्नो परम्परा, चाडपर्व, कला र जीवनशैलीलाई जीवन्त राखेका छन्। यस नोटमा नेपालको सांस्कृतिक इतिहास, वर्तमान अवस्था र २०७८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाको जातजाति र भाषासम्बन्धी तथ्याङ्कको विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ।

नेपालको सांस्कृतिक इतिहास

नेपालको सांस्कृतिक विकासलाई मुख्यतया प्राचीन, मध्यकालीन र आधुनिक गरी तीन कालखण्डमा विभाजन गरी अध्ययन गर्न सकिन्छ।

प्राचीन काल

नेपालको प्राचीन इतिहासमा गोपाल, महिषपाल, किराँत र लिच्छवि शासकहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। किराँत कालमा मुन्धुममा आधारित संस्कृति र प्रकृति पूजाको प्रचलन थियो। लिच्छवि काललाई नेपालको सांस्कृतिक विकासको स्वर्ण युग मानिन्छ। यस अवधिमा हिन्दु र बौद्ध धर्मको समन्वयबाट कला, वास्तुकला र साहित्यमा अभूतपूर्व प्रगति भयो। पाटन, भक्तपुर र काठमाडौँका प्राचीन संरचनाहरू यसै अवधिका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। यस कालमा धार्मिक सहिष्णुता र सामाजिक सद्भाव उच्च थियो [१]।

मध्यकालीन काल

मल्ल कालमा नेपालको संस्कृतिले थप उचाइ लियो। यस समयमा कला, वास्तुकला, संगीत, नृत्य र साहित्यको व्यापक विकास भयो। काठमाडौँ उपत्यकाका दरबार स्क्वायरहरू, मन्दिरहरू (जस्तै: न्यातपोल मन्दिर) र मठमन्दिरहरूमा देखिने कलात्मकता मल्लकालीन संस्कृतिको अनुपम उदाहरण हुन्। यस कालमा विभिन्न चाडपर्वहरू (जस्तै: इन्द्रजात्रा, गाईजात्रा) को प्रचलन बढ्यो र नेवारी संस्कृतिले विशेष स्थान पायो [१]।

आधुनिक काल

पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गरेपछि उनले नेपाललाई ‘चार वर्ण छत्तीस जातको फूलबारी’ भनी परिभाषित गरे, जसले नेपालको जातीय र सांस्कृतिक विविधतालाई स्वीकार गर्‍यो। शाह र राणा शासनकालमा हिन्दु धर्म र संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिइयो, तर अन्य जातजाति र भाषाहरूको संस्कृति पनि आ-आफ्नो तरिकाले विकसित हुँदै गयो। २०७२ सालको संविधानले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गरेपछि सबै जातजाति, भाषा र संस्कृतिलाई समान सम्मान र संरक्षणको सुनिश्चितता गरिएको छ, जसले गर्दा नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई थप प्रोत्साहन मिलेको छ [२]।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८: जातजाति र भाषासम्बन्धी तथ्याङ्क

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले नेपालको जातीय र भाषिक विविधताको स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गरेको छ। यस जनगणना अनुसार, नेपालमा १४२ जातजाति र १२४ मातृभाषाहरू प्रचलनमा छन्।

जातजाति

२०७८ सालको जनगणना अनुसार नेपालमा १४२ जातजातिहरू पहिचान गरिएका छन्, जुन २०६८ सालको जनगणनामा १२५ थियो [२]। तलको तालिकामा २०७८ र २०६८ सालको जनगणना अनुसार प्रमुख १० जातजातिहरूको जनसंख्या र प्रतिशतको तुलनात्मक विवरण प्रस्तुत गरिएको छ [२]:

तुलनात्मक विश्लेषण (२०६८ vs २०७८):

• क्षेत्री र ब्राह्मण: यी दुई प्रमुख जातीय समूहको जनसंख्या अनुपातमा सामान्य गिरावट आएको छ।

• मगर, थारू, तामाङ, राई: यी जातीय समूहहरूको अनुपातमा पनि सामान्य गिरावट देखिएको छ।

• विश्वकर्मा, मुसलमान, नेवार, यादव: यी जातीय समूहहरूको अनुपातमा सामान्य वृद्धि देखिएको छ।

भाषा

२०७८ सालको जनगणना अनुसार नेपालमा १२४ मातृभाषाहरू प्रचलनमा छन्, जुन २०६८ सालको जनगणनामा १२३ थियो [२]। तलको तालिकामा २०७८ र २०६८ सालको जनगणना अनुसार प्रमुख १० मातृभाषाहरूको जनसंख्या र प्रतिशतको तुलनात्मक विवरण प्रस्तुत गरिएको छ [२]:

तुलनात्मक विश्लेषण (२०६८ vs २०७८):

• नेपाली: नेपाली भाषा बोल्नेहरूको संख्या र अनुपात दुवैमा वृद्धि भएको छ।

• मैथिली, तामाङ, नेवारी, मगर, डोटेली: यी भाषाहरू बोल्नेहरूको अनुपातमा सामान्य गिरावट आएको छ।

• भोजपुरी, थारू, बज्जिका, अवधि: यी भाषाहरू बोल्नेहरूको संख्या र अनुपात दुवैमा वृद्धि भएको छ।

नेपालका प्रमुख सांस्कृतिक पक्षहरू

नेपालको संस्कृति यसको भौगोलिक विविधता र जातीय विविधताले गर्दा अत्यन्तै धनी छ। केही प्रमुख सांस्कृतिक पक्षहरू निम्नअनुसार छन्:

• चाडपर्व: नेपालमा विभिन्न जातजाति र धर्मका मानिसहरूले आ-आफ्ना चाडपर्वहरू मनाउँछन्। दशैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, इद, साकेला, माघी, गौरा पर्व आदि यहाँका प्रमुख चाडपर्वहरू हुन्, जसले सामाजिक सद्भाव र एकतालाई बढावा दिन्छन्।

• कला र वास्तुकला: नेपालको कला र वास्तुकला विश्वभर प्रसिद्ध छ। प्यागोडा शैली, शिखर शैली र स्तुपा शैलीका मन्दिर तथा स्मारकहरू यहाँको मौलिक पहिचान हुन्। काष्ठकला, प्रस्तरकला र धातुकलाका उत्कृष्ट नमुनाहरू यहाँका प्राचीन शहरहरूमा देख्न सकिन्छ।

• संगीत र नृत्य: नेपालमा लोक संगीत (जस्तै: दोहोरी, मारुनी), शास्त्रीय संगीत र विभिन्न जातजातिका मौलिक नृत्यहरू (जस्तै: लाखे नाच, धान नाच, कौडा नाच) को प्रचलन छ। यी संगीत र नृत्यहरूले यहाँको सांस्कृतिक विविधतालाई झल्काउँछन्।

• खानपान: नेपालको खानपान पनि विविधतापूर्ण छ। दाल-भात-तरकारी यहाँको मुख्य खाना हो। नेवारी खाजा सेट, हिमाली क्षेत्रको थुक्पा, ढिँडो, गुन्द्रुक र तराई क्षेत्रको ठेकुवा, अनरसा आदि यहाँका विशेष परिकारहरू हुन्।

• पोशाक: विभिन्न जातजातिहरूको आ-आफ्नै मौलिक पोशाकहरू छन्, जस्तै: दौरा-सुरुवाल, गुन्यु-चोलो, लेहेंगा, बख्खु आदि।

निष्कर्ष

नेपालको संस्कृति प्राचीन कालदेखि नै विविधतापूर्ण र सहिष्णु रहँदै आएको छ। यहाँका विभिन्न जातजाति, भाषा र धर्मका मानिसहरूले एकअर्काको संस्कृतिलाई सम्मान गर्दै सहअस्तित्व कायम राखेका छन्। २०७८ सालको जनगणनाले नेपालको जातीय र भाषिक विविधतालाई थप पुष्टि गरेको छ, जहाँ केही जातीय र भाषिक समूहहरूको अनुपातमा परिवर्तन आएको छ। यो विविधता नेपालको राष्ट्रिय पहिचानको महत्त्वपूर्ण आधार हो र यसलाई संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्नु सबैको साझा दायित्व हो।