नेपालको भौतिक, सामाजिक र आर्थिक भूगोल

नेपालको भौतिक भूगोल:

१. परिचय

नेपाल, दक्षिण एसियामा अवस्थित एक भूपरिवेष्ठित राष्ट्र हो, जुन भौगोलिक विविधताले भरिपूर्ण छ। यो पृथ्वीको उत्तरी गोलार्द्धमा रहेको छ ।

• अक्षांशः नेपाल २६० २२’ उत्तरी अक्षांश देखि ३०० २७’ उत्तरी अक्षांशको विचमा रहेको छ । यो भनेको नेपालको सवैभन्दा उत्तरी विन्दु ३०0 २७’ उत्तरी अक्षांश रेखा हो । जुन भाग हुम्ला जिल्लाको चाङ्गला भञ्ज्याङ्गमा पर्दछ । यो स्थानलाई नाम्चे भञ्ज्याङ्ग, सेरा वस्ती भनेर समेत चिनिन्छ । त्यसैगरी नेपालको सवैभन्दा दक्षिणि विन्दु २६0 २२’ उत्तरी अक्षांश रेखा हो । जुन भाग झापा जिल्लाको लोदावारीमा पर्दछ ।

• देशान्तरःनेपाल ८०0 ४’ पुर्वि देशान्तर देखि ८८0 १२’ पुर्वि देशान्तरको विचमा रहेको छ । यो भनेको नेपालको सवैभन्दा पुर्वि विन्दु ८८0 १२’ पुर्वि देशान्तर रेखा हो ।जुन भाग ताप्लेजुङ्ग जिल्लाको ओलाङ्चुङ्गोलामा पर्दछ । यो स्थानलाई लेलेप भनेर समेत चिनिन्छ । त्यसैगरी नेपालको सवैभन्दा पश्चिमि विन्दु ८०0 ४’ पुर्वि देशान्तर रेखा हो । जुन भाग कन्चनपुरको चाँदनी दोधारामा पर्दछ ।

• नेपालको प्रामाणिक समयःनेपालको प्रामाणिक समय ग्रिनविच मिन टाइम (GMT) भन्दा ५ घण्टा ४५ मिनेट छिटो रहेको छ । वि.स. २०४२ वैशाख १ गते नेपालको प्रामाणिक समय निर्धारण गरिएको हो । गौरिशंकर हिमाल (७१३४ मिटर) हिमाललाई काटेर गएको ८६0 १५’ पूर्वि देशान्तरलाई आधार मानेर नेपालको प्रामाणिक समय निर्धारण गरिएको हो ।

• नेपालको क्षेत्रफलः सूचना विभागले प्रकाशन गर्ने नेपाल परिचयमा उल्लेख भए अनुसार नेपालको क्षेत्रफल १४७१८१ वर्ग कि.मि. अर्थात ५६८२७ वर्ग माइल रहेको छ । नेपाल विश्वमा क्षेत्रफलको आधारमा ९५ औँ ठुलो राष्ट्र हो । नेपाल चिन भन्दा ६५ प्रतिशत र भारत भन्दा २२ प्रतिशत सानो रहेको छ ।

• नेपालको कुल भुभागको करिव ९३ प्रतिशत जमिन र करिव ७ प्रतिशत पानीले ओगटेको छ ।

• विश्वको कुल क्षेत्रफल मध्ये नेपालले ०.०३ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ ।

• एशियाको कुल क्षेत्रफल मध्ये नेपालले ०.३ प्रतिशत भुभाग ओगटेको छ ।

• दक्षिण एशियाको कुल क्षेत्रफल मध्ये नेपालले २.८२ प्रतिशन भुभाग ओगटेको छ

• भुपरिवष्ठेति देशहरु मध्ये नेपाल २१ औँ ठूलो देश हो

• सार्क राष्ट्रमा नेपाल चौथो ठुलो देश हो ।

• लम्बाईःनेपालको पुर्व-पश्चिम लम्बाई ८८५ कि.मि. रहेको छ ।

• चौडाईःनेपालको उत्तर दक्षिण सरदर चौडाई १९३ कि मि रहेको छ ।

• अन्तराष्ट्रिय सिमानाःनेपालको पुर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत पर्दछ । पुर्वमा भारतको सिक्किम र पश्चिम बंगाल, पश्चिममा उत्तराखण्ड तथा दक्षिणमा उत्तर प्रदेश र विहार पर्दछन् । यसरी भारतका पाँचवटा प्रदेशको सिमाना नेपालसँग जोडिएको छ । त्यसैगरी उत्तरमा चिनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत पर्दछ ।

• भारत र चिनलाई छुने प्रदेशःनेपालको कर्णाली प्रदेशले चिनलाई मात्र छोएका छन् । त्यसैगरी लुम्बिनि र मधेस प्रदेशले भारतलाई मात्र छोएका छन् । कोशी, बाग्मती, गण्डकी र सुदुर पश्चिम प्रदेशले भारत र चिन दुवै देशलाई छोएका छन् ।

• भारतलाई छुने प्रदेशः कोशी, मधेस, बाग्मती, गण्डकी, लुम्बिनी र सुदुरपश्चिम गरी छवटा

• भारतलाई मात्र छुने प्रदेशः मधेस र लुम्बिनि गरी दुईवटा

• चिनलाई छुने प्रदेशः कोशी, बाग्मति, गण्डकी, कर्णाली र सुदुरपश्चित गरी पाँवटा

• चिनलाई मात्र छुने प्रदेशः कर्णाली

• भारत र चिनलाई छुने जिल्लाः भारतलाई मात्र नेपालका २५ वटा जिल्लाले छोएका छन् । त्यसैगरी १३ वटा जिल्लाले चिनलाई मात्र छोएका छन् । २ वटा जिल्लाले भारत र चिन दुवै देशको सिमाना छोएका छन् भने ३७ वटा जिल्लाले कुनै पनि देशको सिमाना छोएका छैनन् ।

• महानगरपालिका नभएका प्रदेशः लुम्बीनी, कर्णाली र सुदुरपश्चिम प्रदेशमा कुनै महानगरपालिका छैन । सवैभन्दा धेरै महानगरपालिका बाग्मती प्रदेशमा तीनवटा रहेका छन् । काठमाडौ, ललितपुर र भरतपुर महानगरपालिका ।

• उपमहानगरपालिका नभएका प्रदेशः गण्डकी र कर्णाली प्रदेशमा कुनै पनि उपमहानगरपालिका छैन । सवैभन्दा धेरै उपमहानगरपालिका लुम्बिनी प्रदेशमा चारवटा रहेका छन् ।

• नगरपालिका नभएका जिल्लाः

• स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन २०७४ अनुसार जिल्लाको भौगोलिक विभाजन

• हिमाली जिल्लाहरु – २१

• पहाडी जिल्लाहरु – २८

• भित्री मधेसका जिल्लाहरु – ७

• काठमाडौ उपत्यकाका जिल्लाहरु – ३

• तराईका जिल्लाहरु - १८

नेपालको भूगोललाई मुख्यतया तीन प्रमुख धरातलीय प्रदेशहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ: हिमालय प्रदेश, पहाडी प्रदेश र तराई प्रदेश। यी प्रत्येक प्रदेशको आफ्नै विशिष्ट भू-बनोट, हावापानी, वनस्पति र जैविक विविधता रहेको छ।

२. धरातलीय स्वरूप (Physiographic Divisions)

नेपालको धरातलीय स्वरूपलाई उचाइ र भू-बनोटका आधारमा मुख्य तीन प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ, जसलाई थप उप-प्रदेशहरूमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ।

२.१. हिमालय प्रदेश (Mountain Region)

यो नेपालको उत्तरी भागमा अवस्थित छ र यसले देशको कुल भूभागको करिब १५% ओगटेको छ। यस प्रदेशको उचाइ ३,००० मिटरदेखि विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) सम्म फैलिएको छ। यस क्षेत्रमा सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, चो ओयु, धौलागिरी, मनास्लु, अन्नपूर्ण जस्ता ८,००० मिटरभन्दा अग्ला शिखरहरू पर्दछन्। हिमनदीहरू, उच्च हिमाली उपत्यकाहरू (जस्तै: भोट) र अल्पाइन घाँसे मैदानहरू यस क्षेत्रका प्रमुख विशेषताहरू हुन्।

हिमालय प्रदेशलाई थप उप-विभाजन गर्न सकिन्छ:

• मुख्य हिमालय: ८,००० मिटरभन्दा अग्ला शिखरहरू भएको मुख्य हिमशृङ्खला।

• भित्री हिमालय (भोट): मुख्य हिमालयको दक्षिणमा रहेका उपत्यका र कम उचाइका पहाडहरू।

• सीमान्त हिमालय: तिब्बतको सिमाना नजिकका उच्च पठारहरू।

२.२. पहाडी प्रदेश (Hilly Region)

नेपालको मध्य भागमा अवस्थित यो प्रदेशले देशको कुल भूभागको करिब ६८% ओगटेको छ। यसको उचाइ ६०० मिटरदेखि ३,००० मिटरसम्म रहेको छ। यो क्षेत्र भौगोलिक रूपमा अत्यन्तै जटिल र विविधतापूर्ण छ, जसमा महाभारत पर्वत शृङ्खला, मध्य पहाड र चुरे (शिवालिक) पर्वत पर्दछन्। काठमाडौं, पोखरा जस्ता ठूला उपत्यकाहरू र विभिन्न टारहरू यसै प्रदेशमा पर्दछन्।

पहाडी प्रदेशका मुख्य उप-विभाजनहरू:

• चुरे पर्वत (शिवालिक): यो तराईको उत्तरमा र महाभारत पर्वतको दक्षिणमा अवस्थित सबैभन्दा कान्छो पर्वत शृङ्खला हो। यसको उचाइ ६०० मिटरदेखि १,५०० मिटरसम्म हुन्छ। यो बलौटे ढुङ्गा र कमजोर चट्टानले बनेको हुनाले भू-क्षयको जोखिम बढी हुन्छ।

• महाभारत पर्वत शृङ्खला: चुरेको उत्तरमा र मध्य पहाडको दक्षिणमा अवस्थित यो पर्वत शृङ्खला २,००० मिटरदेखि ३,००० मिटरसम्म अग्लो छ। यसलाई 'लेसर हिमालय' पनि भनिन्छ।

• मध्य पहाड(Mid-hills): महाभारत पर्वत र हिमालयको बीचमा अवस्थित यो क्षेत्रमा उर्वर उपत्यकाहरू, टारहरू र समथर भूभागहरू पर्दछन्। यो नेपालको सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको क्षेत्र हो।

२.३. तराई प्रदेश (Terai Region)

नेपालको दक्षिणी सिमानामा अवस्थित यो समथर मैदानी भागले देशको कुल भूभागको करिब १७% ओगटेको छ। यसको उचाइ ५८ मिटर (झापाको केचनकवल) देखि ६०० मिटरसम्म रहेको छ। यो प्रदेश भारतको गंगा मैदानको उत्तरी विस्तार हो र यसलाई नेपालको 'अन्न भण्डार' पनि भनिन्छ। यहाँको माटो उर्वर र खेतीका लागि उपयुक्त छ।

तराई प्रदेशलाई थप उप-विभाजन गर्न सकिन्छ:

• खास तराई: भारतको सिमानासँग जोडिएको समथर र उर्वर भूमि।

• भावर प्रदेश: चुरे पर्वतको फेदीमा रहेको, ठूला ढुङ्गा र बालुवा मिसिएको क्षेत्र, जहाँ पानी जमिनमुनि जान्छ।

• भित्री मधेश (दुन): चुरे र महाभारत पर्वतको बीचमा रहेका समथर उपत्यकाहरू (जस्तै: चितवन, दाङ, सुर्खेत)।

३. हावापानी (Climate)

नेपालको हावापानी उचाइ, अक्षांश र मनसुनी वायुको प्रभावका कारण अत्यधिक विविधतापूर्ण छ। सामान्यतया, नेपालमा ५ प्रकारका हावापानी पाइन्छन् :

४. जलसम्पदा (Water Resources)

नेपाल जलसम्पदामा धनी राष्ट्र हो, जहाँ हजारौं नदीनाला, तालतलैया र हिमनदीहरू छन्। यी जलस्रोतहरूले जलविद्युत, सिँचाइ, खानेपानी र पर्यटनका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

• प्रमुख नदी प्रणालीहरू: नेपालमा तीन प्रमुख नदी प्रणालीहरू छन्, जुन सबै हिमालयबाट उत्पत्ति भई दक्षिणतर्फ बग्छन्:

• कोशी नदी प्रणाली (पूर्वी नेपाल): सप्तकोशी, तमोर, अरुण, सुनकोशी, दूधकोशी, तामाकोशी, भोटेकोशी।

• गण्डकी नदी प्रणाली (मध्य नेपाल): सप्तगण्डकी, कालीगण्डकी, बुढीगण्डकी, सेती, मादी, मर्स्याङ्दी, त्रिशूली।

• कर्णाली नदी प्रणाली (पश्चिमी नेपाल): कर्णाली, भेरी, सेती, हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, ठूली भेरी, सानी भेरी।

• प्रमुख तालहरू: रारा ताल (सबैभन्दा ठूलो), फेवा ताल, बेगनास ताल, रुपा ताल, शे-फोक्सुण्डो ताल, तिलिचो ताल (सबैभन्दा उचाइमा रहेको)।

• हिमनदी र हिमतालहरू: हिमालय प्रदेशमा सयौं हिमनदी र हिमतालहरू छन्, जुन नदीहरूको मुख्य स्रोत हुन्।

५. प्राकृतिक वनस्पति (Natural Vegetation)

नेपालको धरातलीय र हावापानीको विविधताका कारण यहाँ विभिन्न प्रकारका प्राकृतिक वनस्पतिहरू पाइन्छन्। उचाइ अनुसार वनस्पतिको प्रकारमा परिवर्तन आउँछ।

नेपालको सामाजिक भूगोल

१. परिचय

नेपाल, भौगोलिक विविधताले मात्र नभई सामाजिक र सांस्कृतिक विविधताले पनि भरिपूर्ण एक सुन्दर राष्ट्र हो। यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषाभाषी, धर्म र संस्कृति मान्ने मानिसहरू सदियौंदेखि मिलेर बसेका छन्। नेपालको सामाजिक भूगोलले यहाँको जनसंख्याको वितरण, जातीय संरचना, बोलिने भाषाहरू, मानिने धर्महरू र समग्र सांस्कृतिक पक्षहरूको अध्ययन गर्दछ। यो विविधता नै नेपालको अनुपम पहिचान हो।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ (सन् २०२१) को तथ्याङ्कले नेपालको सामाजिक संरचनाको पछिल्लो अवस्थालाई स्पष्ट पारेको छ, जसले नीति निर्माण र विकास योजनाहरूका लागि महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्दछ।

२. जनसंख्याको अवस्था

नेपालको जनसंख्याको अवस्थाले यहाँको सामाजिक संरचना र विकासको गतिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको कुल जनसंख्या २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५७८ रहेको छ। यसमध्ये महिलाको संख्या १ करोड ४९ लाख ११ हजार २७ (५१.०२%) र पुरुषको संख्या १ करोड ४२ लाख ५३ हजार ५५१ (४८.९८%) रहेको छ, जसले महिला जनसंख्याको बाहुल्यता देखाउँछ।

जनसंख्या वृद्धिदर विगत एक दशकमा घटेको पाइएको छ। २०६८ सालमा १.४०% रहेको वृद्धिदर २०७८ मा ०.९२% मा झरेको छ। यसले जनसंख्या व्यवस्थापनमा केही सुधार आएको संकेत गर्दछ। नेपालको जनघनत्व प्रति वर्ग किलोमिटर १९८ जना रहेको छ, जुन २०६८ सालको १८१ जना प्रति वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी हो। यसले जनसंख्याको चाप बढ्दै गएको देखाउँछ।

साक्षरता दरमा पनि उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। कुल साक्षरता दर ७६.३% पुगेको छ, जसमा पुरुष साक्षरता ८३.६% र महिला साक्षरता ६९.४% रहेको छ। यो लैंगिक साक्षरता अन्तरलाई कम गर्न अझै प्रयास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।

जनसंख्याका मुख्य सूचकहरू (राष्ट्रिय जनगणना २०७८) कुल जनसंख्या २,९१,६४,५७८ महिला १,४९,११,०२७ (५१.०२%) पुरुष १,४२,५३,५५१ (४८.९८%) जनसंख्या वृद्धिदर ०.९२% (प्रति वर्ष) जनघनत्व १९८ जना प्रति वर्ग कि.मी. कुल साक्षरता दर ७६.३% पुरुष साक्षरता दर ८३.६% महिला साक्षरता दर ६९.४%

३. जनसंख्याको भौगोलिक वितरण

नेपालको धरातलीय विविधताले जनसंख्याको वितरणमा पनि प्रभाव पारेको छ। २०७८ को जनगणना अनुसार, कुल जनसंख्याको ५३.६१% तराई प्रदेशमा, ४०.३१% पहाडी प्रदेशमा र ६.०८% हिमाली प्रदेशमा बसोबास गर्दछन्। यसले तराई क्षेत्रमा जनसंख्याको उच्च घनत्व र हिमाली क्षेत्रमा कम घनत्व रहेको देखाउँछ।

प्रदेशगत रूपमा हेर्दा, बागमती प्रदेशमा सबैभन्दा बढी (२०.९७%) जनसंख्या रहेको छ भने कर्णाली प्रदेशमा सबैभन्दा कम (५.७९%) जनसंख्या रहेको छ। शहरीकरणको प्रवृत्ति पनि बढ्दै गएको छ, जहाँ कुल जनसंख्याको ६६.१७% नगरपालिका क्षेत्रमा र ३३.८३% गाउँपालिका क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन् ।

४. जातजाति र जातीय विविधता

नेपाल जातीय विविधताको अनुपम संगम हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा कुल १४२ जातजाति सूचीकृत गरिएका छन्। यी जातजातिहरूका आ-आफ्नै भाषा, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैली छन्।

नेपालका प्रमुख जातजातिहरू (जनसंख्याको प्रतिशतका आधारमा)

• क्षेत्री: १६.४५%

• ब्राह्मण-पहाडी: ११.२९%

• मगर: ६.९%

• थारु: ६.२%

• तामाङ: ५.६%

• विश्वकर्मा: ५.०४%

• मुसलमान: ४.८६%

• नेवार: ४.६%

• यादव: ४.२%

यी बाहेक गुरुङ, राई, लिम्बु, शेर्पा, दमाई, कामी, सार्की, ठकुरी, आदि धेरै जातजातिहरू नेपालमा बसोबास गर्दछन्, जसले नेपाली समाजलाई बहुजातीय स्वरूप प्रदान गरेको छ।

५. भाषा र भाषिक विविधता

नेपालमा बोलिने भाषाहरूको संख्या पनि उल्लेखनीय छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा कुल १२४ भाषाहरू मातृभाषाका रूपमा बोलिन्छन्। यो भाषिक विविधताले नेपाललाई बहुभाषिक राष्ट्रको रूपमा चिनाउँछ।

नेपालका प्रमुख भाषाहरू (मातृभाषाका रूपमा बोल्ने जनसंख्याको प्रतिशतका आधारमा):

• नेपाली: ४४.८६%

• मैथिली: ११.०५%

• भोजपुरी: ६.२४%

• थारु: ५.८८%

• तामाङ: ४.८८%

• बज्जिका: ३.८९%

• मगर: ३.०३%

• डोटेली: २.९७%

• उर्दू: २.६१%

नेपाली भाषा राष्ट्रभाषाको रूपमा रहेको छ भने अन्य भाषाहरूलाई पनि संवैधानिक मान्यता प्रदान गरिएको छ।

६. धर्म र धार्मिक सहिष्णुता

नेपाल धार्मिक सहिष्णुताको अनुपम उदाहरण हो। यहाँ विभिन्न धर्म मान्ने मानिसहरू शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका साथ बस्छन्। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा कुल १० वटा धर्महरू सूचीकृत गरिएका छन्।

नेपालका प्रमुख धर्महरू (जनसंख्याको प्रतिशतका आधारमा):

• हिन्दू: ८१.१९%

• बौद्ध: ८.२१%

• इस्लाम: ५.०९%

• किराँत: ३.१७%

• ईसाई: १.७६%

• प्रकृति: ०.३५%

हिन्दू धर्म मान्नेहरूको संख्या सबैभन्दा बढी भए पनि बौद्ध, इस्लाम, किराँत, ईसाई लगायतका धर्महरू मान्नेहरूको पनि ठूलो संख्या रहेको छ।

७. संस्कृति र परम्परा

नेपालको सामाजिक भूगोलमा यहाँको संस्कृति र परम्पराको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। जातीय, भाषिक र धार्मिक विविधताले गर्दा नेपालमा अनेकौं चाडपर्व, रीतिरिवाज, वेशभूषा, खानपान र कला-संस्कृतिहरू विकसित भएका छन्। दशैं, तिहार, छठ, लोसार, ईद, क्रिसमस जस्ता चाडपर्वहरू सबैले मिलेर मनाउँछन्।

प्रत्येक जातजातिको आफ्नै विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान छ, जसले नेपाली समाजलाई रंगीन र जीवन्त बनाएको छ। लोकगीत, लोकनृत्य, परम्परागत कला र हस्तकलाहरूले नेपाली संस्कृतिको धनी पक्षलाई उजागर गर्दछन्।

नेपालको आर्थिक भूगोल:

१. आर्थिक भूगोल के हो?

आर्थिक भूगोल भूगोलको एक महत्त्वपूर्ण शाखा हो जसले पृथ्वीको सतहमा आर्थिक गतिविधिहरूको वितरण, संगठन र स्थानिक सम्बन्धहरूको अध्ययन गर्दछ। यसले मानवजातिको आर्थिक क्रियाकलापहरू (जस्तै उत्पादन, उपभोग, विनिमय र वितरण) लाई भौगोलिक कारकहरू (जस्तै प्राकृतिक स्रोत, भू-भाग, जलवायु, अवस्थिति) सँग जोडेर हेर्छ। सरल भाषामा भन्नुपर्दा, कुनै पनि क्षेत्रको भूगोलले त्यहाँको आर्थिक विकास र गतिविधिहरूलाई कसरी प्रभाव पार्छ र आर्थिक गतिविधिहरूले भूगोललाई कसरी परिवर्तन गर्छ भन्ने कुराको अध्ययन नै आर्थिक भूगोल हो। यसले क्षेत्रीय असमानता, व्यापारिक मार्ग, औद्योगिक अवस्थिति, कृषि प्रणाली र सेवा क्षेत्रको विकासमा भौगोलिक प्रभावको विश्लेषण गर्दछ।

२. आर्थिक भूगोलका विषयक्षेत्रहरू

आर्थिक भूगोलले विभिन्न विषयक्षेत्रहरूलाई समेट्छ, जसमध्ये प्रमुखहरू निम्नअनुसार छन्:

• कृषि भूगोल(Agricultural Geography): कृषि उत्पादनका प्रकार, वितरण, कृषि प्रणाली र यसमा भौगोलिक कारकहरूको प्रभावको अध्ययन।

• औद्योगिक भूगोल(Industrial Geography): उद्योगहरूको अवस्थिति, विकास, वितरण र यसमा प्राकृतिक स्रोत, बजार, यातायात तथा श्रमशक्तिको प्रभावको विश्लेषण।

• यातायात भूगोल(Transport Geography): यातायातका साधन, मार्ग, सञ्जाल र यसले आर्थिक विकासमा पार्ने प्रभावको अध्ययन।

• व्यापार भूगोल(Commercial Geography): व्यापारिक गतिविधि, बजार, व्यापारिक मार्ग र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा भौगोलिक कारकहरूको भूमिकाको विश्लेषण।

• स्रोत भूगोल(Resource Geography): प्राकृतिक स्रोतहरूको वितरण, उपयोग, संरक्षण र यसले आर्थिक विकासमा पार्ने प्रभावको अध्ययन।

• सेवा भूगोल(Service Geography): सेवा क्षेत्रका गतिविधिहरू (जस्तै पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य) को वितरण र विकासमा भौगोलिक कारकहरूको प्रभाव।

• विकास भूगोल(Development Geography): क्षेत्रीय विकासका असमानता, गरिबी, र आर्थिक विकासका ढाँचाहरूको भौगोलिक परिप्रेक्ष्यमा अध्ययन।

३. नेपालको आर्थिक भूगोल: वर्तमान अवस्था

नेपालको आर्थिक भूगोल यहाँको विविधतापूर्ण भू-भाग, प्राकृतिक स्रोत र अवस्थितिबाट प्रत्यक्ष रुपमा प्रभावित छ। हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विभाजनले यहाँको आर्थिक गतिविधिहरूमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छ। आर्थिक सर्वेक्षण २०८१/८२ र नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार नेपालको वर्तमान आर्थिक अवस्थालाई निम्न बुँदाहरूमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) आधारभूत मूल्यमा ३.९९ प्रतिशत र उपभोक्ता मूल्यमा ४.६१ प्रतिशतले वृद्धि हुने अनुमान गरिएको छ । अर्थतन्त्रको आकार ६१ खर्ब ७ अर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान छ भने प्रतिव्यक्ति आय १५१७ अमेरिकी डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ ।

क. कृषि क्षेत्र

नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि क्षेत्र हो। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) मा प्राथमिक क्षेत्र (कृषि, वन, मत्स्य) को योगदान २५.२ प्रतिशत रहने अनुमान छ । यस क्षेत्रको वृद्धिदर ६.८ प्रतिशतले हुने अनुमान गरिएको छ, जुन अनुकूल वर्षाका कारण सम्भव भएको हो । तराई क्षेत्र अन्न उत्पादनका लागि उर्वर मानिन्छ भने पहाडी क्षेत्रमा बागवानी र पशुपालनको सम्भावना बढी छ। भौगोलिक विविधताका कारण विभिन्न प्रकारका बालीहरू (धान, मकै, गहुँ, कोदो, आलु) र नगदे बालीहरू (चिया, कफी, अलैंची) को उत्पादन हुन्छ। तर, परम्परागत कृषि प्रणाली, सिँचाइको अभाव, जलवायु परिवर्तनको प्रभाव र भौगोलिक विकटताका कारण यस क्षेत्रको पूर्ण क्षमता उपयोग हुन सकेको छैन।

ख. औद्योगिक क्षेत्र

औद्योगिक क्षेत्र (द्वितीय क्षेत्र) को योगदान GDP मा १२.४ प्रतिशत अनुमान गरिएको छ भने वृद्धिदर ५.२ प्रतिशत रहने प्रक्षेपण गरिएको छ । नेपालमा साना तथा मझौला उद्योगहरूको बाहुल्यता छ। भौगोलिक रूपमा, उद्योगहरू मुख्यतया तराईका सहरी क्षेत्रहरू (जस्तै वीरगञ्ज, विराटनगर, भैरहवा) र काठमाडौं उपत्यका वरपर केन्द्रित छन्, जहाँ यातायात, बजार र पूर्वाधारको पहुँच तुलनात्मक रूपमा राम्रो छ। सिमेन्ट, खाद्य प्रशोधन, कपडा र हस्तकलाका उद्योगहरू प्रमुख छन्। जलविद्युतको प्रचुर सम्भावना भए पनि औद्योगिक विकासका लागि आवश्यक ऊर्जाको पूर्ण उपयोग हुन सकेको छैन। पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा कच्चा पदार्थको उपलब्धता र यातायातको कठिनाइले औद्योगिक विकासमा चुनौती थपेको छ।

ग. सेवा क्षेत्र

नेपालको अर्थतन्त्रमा सेवा क्षेत्रको योगदान बढ्दै गएको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा GDP मा सेवा क्षेत्रको योगदान ६२.४ प्रतिशत र वृद्धिदर ६.१ प्रतिशत अनुमान गरिएको छ । पर्यटन, व्यापार, शिक्षा, स्वास्थ्य र वित्तीय सेवाहरू यस क्षेत्रका प्रमुख अंग हुन्। नेपालको अद्वितीय भौगोलिक सौन्दर्य (हिमाल, पहाड, राष्ट्रिय निकुञ्ज) ले पर्यटन क्षेत्रको विकासमा ठूलो सम्भावना बोकेको छ। काठमाडौं, पोखरा, लुम्बिनी जस्ता क्षेत्रहरू प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य हुन्। सेवा क्षेत्रको विकास सहरीकरण र पूर्वाधार विकाससँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ।

घ. व्यापार र यातायात

नेपाल भूपरिवेष्ठित राष्ट्र भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि भारत र चीनमा निर्भर रहनुपर्छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा विप्रेषण (Remittance) मा वृद्धि जारी रहेको छ, जसले बाह्य क्षेत्रको सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गरेको छ । विदेशी विनिमय सञ्चितिमा पनि वृद्धि भएको छ । यातायातका लागि सडक सञ्जाल प्रमुख छ, तर पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा यसको विकास चुनौतीपूर्ण छ। हवाई यातायातले दुर्गम क्षेत्रहरूलाई जोडेको छ। व्यापारिक मार्गहरू मुख्यतया तराईका नाकाहरू (जस्तै वीरगञ्ज, भैरहवा, विराटनगर) बाट सञ्चालित हुन्छन्।

ङ. ऊर्जा क्षेत्र

नेपालमा जलविद्युतको प्रचुर सम्भावना छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा कुल जडित विद्युत क्षमता ३२०० मेगावाट भन्दा माथि पुगेको अनुमान छ, जसले ऊर्जा क्षेत्रको विकासमा निरन्तरता देखाउँछ । नदीनाला र पहाडी भू-भाग जलविद्युत उत्पादनका लागि वरदान साबित भएका छन्। ऊर्जा क्षेत्रको विकासले औद्योगिक र समग्र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

च. मानव विकास र गरिबी

बहुआयामिक गरिबी (Multidimensional Poverty) १७.४ प्रतिशत रहेको पछिल्लो प्रतिवेदनले देखाएको छ, र आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा यसमा थप सुधारको अपेक्षा गरिएको छ । भौगोलिक विकटता, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा असमानताले मानव विकासमा चुनौती थपेको छ। प्रतिव्यक्ति आय अनुमानित १५१७ अमेरिकी डलर पुगेको छ । सहरी क्षेत्रमा अवसरहरू बढी भए पनि ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा गरिबी र असमानता अझै व्याप्त छ।

छ. जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय प्रभाव

नेपालको आर्थिक भूगोल जलवायु परिवर्तनको जोखिममा छ। हिमाल पग्लने, बेमौसमी वर्षा, खडेरी र बाढी जस्ता घटनाहरूले कृषि, जलविद्युत र पर्यटन क्षेत्रमा नकारात्मक प्रभाव पारेका छन्। वातावरणीय दिगोपन आर्थिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण चुनौती बनेको छ।