विश्वको इतिहाँस
औद्योगिक क्रान्ति
परिचय
औद्योगिक क्रान्ति (Industrial Revolution) मानव इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण कालखण्ड हो, जसमा वस्तुहरू उत्पादन गर्ने तरिकामा ठूलो परिवर्तन आयो। यो क्रान्ति १८औं शताब्दीको मध्यतिर (करिब १७६०) बेलायतबाट सुरु भयो र पछि युरोप र अमेरिका हुँदै विश्वभर फैलियो। यस क्रान्तिअघि मानिसहरूले आफ्नै हातले वा साधारण औजारहरूको प्रयोग गरेर घरमै सामानहरू बनाउँथे। तर औद्योगिक क्रान्तिपछि, मेसिनहरूको आविष्कार भयो र ठूला-ठूला कारखानाहरूमा सामानहरू उत्पादन हुन थाले। यसले कृषिमा आधारित समाजलाई उद्योग र मेसिनमा आधारित समाजमा परिणत गर्यो।
औद्योगिक क्रान्तिका प्रमुख कारणहरू
कृषि क्रान्ति
१८औं शताब्दीमा कृषि क्षेत्रमा नयाँ प्रविधि र तरिकाहरूको विकास भयो। यसले गर्दा थोरै मानिसहरूले धेरै अन्न उत्पादन गर्न सके। कृषिमा काम नपाएका मानिसहरू कामको खोजीमा सहर पसे, जसले कारखानाहरूका लागि सस्तो कामदार उपलब्ध गरायो।
प्राकृतिक स्रोतहरूको उपलब्धता
बेलायतमा कोइला र फलामको प्रचुर मात्रा थियो। कोइलाले मेसिनहरू चलाउन ऊर्जा प्रदान गर्थ्यो भने फलामले मेसिन र कारखानाहरू निर्माण गर्न मद्दत गर्थ्यो।
पुँजी र लगानी
बेलायतसँग व्यापारबाट कमाएको प्रशस्त धन थियो। धनी व्यापारीहरूले नयाँ आविष्कार र कारखानाहरूमा लगानी गर्न तयार थिए।
नयाँ आविष्कारहरू
यस समयमा धेरै नयाँ मेसिनहरूको आविष्कार भयो, जसले उत्पादन प्रक्रियालाई छिटो र सस्तो बनायो।
प्रमुख आविष्कारहरू
| आविष्कारको नाम | आविष्कारक | वर्ष | उपयोगिता |
|---|---|---|---|
| फ्लाइङ सटल (Flying Shuttle) | जोन के (John Kay) | १७३३ | कपडा बुन्ने कामलाई छिटो बनायो। |
| स्पिनिङ जेनी (Spinning Jenny) | जेम्स हारग्रिभ्स (James Hargreaves) | १७६४ | एकैपटक धेरै धागो कात्न सक्ने मेसिन। |
| वाष्प इन्जिन (Steam Engine) | जेम्स वाट (James Watt) | १७६९ | कोइलाबाट चल्ने इन्जिन, जसले कारखाना र रेलहरू चलाउन ऊर्जा दियो। |
| पावर लूम (Power Loom) | एडमन्ड कार्टराइट (Edmund Cartwright) | १७८५ | पानी वा वाष्प शक्तिबाट चल्ने कपडा बुन्ने मेसिन। |
| कटन जिन (Cotton Gin) | एली ह्विटनी (Eli Whitney) | १७९३ | कपासबाट दाना छुट्याउने मेसिन। |
पहिलो र दोस्रो औद्योगिक क्रान्ति
औद्योगिक क्रान्तिलाई मुख्यतया दुई भागमा बाँड्न सकिन्छ: [3]
पहिलो औद्योगिक क्रान्ति (१७६० - १८४०): यो मुख्यतया बेलायतमा केन्द्रित थियो। यसमा वाष्प शक्ति (Steam power), कोइला र फलामको प्रयोगमा जोड दिइएको थियो। कपडा उद्योगमा सबैभन्दा धेरै विकास भयो।
दोस्रो औद्योगिक क्रान्ति (१८७० - १९१४): यो अमेरिका र जर्मनीमा बढी केन्द्रित थियो। यसमा बिजुली, ग्यास, र तेलको प्रयोग सुरु भयो। स्टिलको उत्पादन, टेलिफोन, र गाडीहरूको आविष्कार यसै समयमा भयो।
औद्योगिक क्रान्तिका प्रभावहरू
औद्योगिक क्रान्तिले समाज, अर्थतन्त्र र मानिसहरूको जीवनशैलीमा गहिरो प्रभाव पार्यो। यसका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रभावहरू थिए:
सकारात्मक प्रभावहरू (फाइदाहरू)
- उत्पादनमा वृद्धि: मेसिनको प्रयोगले सामानहरू छिटो र धेरै मात्रामा उत्पादन हुन थाले।
- सामानहरू सस्तो हुनु: धेरै उत्पादन भएकाले सामानहरूको मूल्य घट्यो र साधारण मानिसहरूको पहुँचमा पुग्यो।
- यातायात र सञ्चारमा विकास: रेल, पानीजहाज र टेलिग्राफको आविष्कारले यात्रा र सञ्चारलाई सहज बनायो।
- रोजगारीका अवसरहरू: नयाँ कारखानाहरू खुल्नाले धेरै मानिसहरूले रोजगारी पाए।
- जीवनस्तरमा सुधार: लामो समयमा, मानिसहरूको आम्दानी बढ्यो र जीवनस्तरमा सुधार आयो।
नकारात्मक प्रभावहरू (बेफाइदाहरू)
- खराब काम गर्ने अवस्था: कारखानाहरूमा काम गर्ने वातावरण धेरै खतरनाक र अस्वस्थ थियो। कामदारहरूले दिनको १४-१६ घण्टासम्म काम गर्नुपर्थ्यो।
- बालश्रम: सस्तो कामदारको रूपमा साना बालबालिकाहरूलाई कारखाना र खानीहरूमा काम लगाइन्थ्यो।
- सहरीकरणका समस्याहरू: गाउँबाट सहरमा मानिसहरूको भीड बढेपछि सहरहरूमा फोहोर, रोग र बस्ने ठाउँको अभाव जस्ता समस्याहरू देखिए।
- वातावरणीय प्रदूषण: कोइलाको अत्यधिक प्रयोगले हावा र पानीमा ठूलो प्रदूषण फैलियो।
- धनी र गरिबबीचको खाडल: कारखाना मालिकहरू धेरै धनी भए भने कामदारहरू गरिब नै रहे, जसले समाजमा असमानता बढायो।
अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम
परिचय
अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राम (१७७५-१७८३) बेलायतका १३ वटा उत्तर अमेरिकी उपनिवेशहरूले बेलायती शासनबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नका लागि लडेको एक महत्त्वपूर्ण युद्ध थियो। यस युद्धले संयुक्त राज्य अमेरिकाको स्थापनाको मार्ग प्रशस्त गर्यो र विश्व इतिहासमा ठूलो प्रभाव पार्यो। यो युद्ध उपनिवेशहरू र बेलायती सरकारबीच लामो समयदेखि चलिरहेको राजनीतिक र आर्थिक विवादको परिणाम थियो।
युद्धका प्रमुख कारणहरू
कर र प्रतिनिधित्वको अभाव
बेलायती सरकारले उपनिवेशहरूमा विभिन्न करहरू लगाएको थियो, जस्तै स्ट्याम्प एक्ट (Stamp Act), टाउनसेन्ड एक्ट (Townshend Acts) र टी एक्ट (Tea Act)। उपनिवेशवासीहरूले यी करहरूको विरोध गरे किनभने उनीहरूलाई बेलायती संसदमा प्रतिनिधित्व गर्ने अधिकार थिएन। उनीहरूको प्रसिद्ध नारा थियो: "प्रतिनिधित्व बिना कर लगाउन पाइँदैन" (No taxation without representation)। [1]
आर्थिक नियन्त्रण
बेलायतले उपनिवेशहरूको व्यापार र अर्थतन्त्रमा कडा नियन्त्रण राखेको थियो। उपनिवेशहरूलाई बेलायतसँग मात्र व्यापार गर्न बाध्य पारिएको थियो र उनीहरूलाई आफ्नै उद्योगहरू विकास गर्न प्रोत्साहन गरिएको थिएन। यसले उपनिवेशवासीहरूमा असन्तुष्टि बढायो।
विचार र दर्शनको प्रभाव
ज्ञानोदय (Enlightenment) का दार्शनिकहरू जस्तै जोन लक (John Locke) र मोन्टेस्क्यु (Montesquieu) का विचारहरूले उपनिवेशवासीहरूलाई ठूलो प्रभाव पारेको थियो। उनीहरूले प्राकृतिक अधिकार, स्वतन्त्रता र आत्म-शासनको अवधारणालाई समर्थन गरे, जसले स्वतन्त्रताको चाहनालाई अझ बलियो बनायो।
बोस्टन नरसंहार र बोस्टन टी पार्टी
१७७० मा बोस्टनमा बेलायती सैनिकहरूले उपनिवेशवासीहरूमाथि गोली चलाउँदा पाँच जनाको मृत्यु भयो, जसलाई बोस्टन नरसंहार (Boston Massacre) भनिन्छ। १७७३ मा, उपनिवेशवासीहरूले बेलायती चियामाथि लगाइएको करको विरोधमा बोस्टन हार्बरमा चियाका बाकसहरू फालिदिए, जसलाई बोस्टन टी पार्टी (Boston Tea Party) भनिन्छ। यी घटनाहरूले बेलायत र उपनिवेशहरूबीचको सम्बन्धलाई थप बिगार्यो।
युद्धका प्रमुख घटनाहरू
लेक्सिंगटन र कनकर्डको युद्ध (१७७५)
यो युद्ध अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्रामको पहिलो लडाई थियो। बेलायती सैनिकहरूले लेक्सिंगटन र कनकर्डमा उपनिवेशवासीहरूको हतियार भण्डार कब्जा गर्न खोज्दा दुई पक्षबीच झडप भयो। यस घटनाले युद्धको औपचारिक सुरुवात गर्यो। [2]
स्वतन्त्रताको घोषणा (१७७६)
४ जुलाई १७७६ मा, उपनिवेशहरूले स्वतन्त्रताको घोषणा (Declaration of Independence) जारी गरे। यस घोषणाले बेलायतबाट पूर्ण स्वतन्त्रताको माग गर्यो र सबै मानिसहरू समान छन् र उनीहरूलाई जीवन, स्वतन्त्रता र खुसीको खोजी गर्ने अधिकार छ भन्ने सिद्धान्तलाई जोड दियो। थोमस जेफरसनले यसको मस्यौदा तयार पारेका थिए।
साराटोगाको युद्ध (१७७७)
साराटोगाको युद्ध अमेरिकीहरूको लागि एक महत्त्वपूर्ण विजय थियो। यस विजयले फ्रान्सलाई अमेरिकीहरूको समर्थनमा युद्धमा प्रवेश गर्न प्रोत्साहित गर्यो, जसले युद्धको दिशा परिवर्तन गर्यो। फ्रान्सले अमेरिकीहरूलाई सैन्य र आर्थिक सहायता प्रदान गर्यो।
न्युयोर्कटाउनको घेराबन्दी (१७८१)
योर्कटाउनमा बेलायती सेनालाई अमेरिकी र फ्रान्सेली सेनाले घेरा हालेर आत्मसमर्पण गर्न बाध्य पारे। यो युद्ध अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्रामको अन्तिम प्रमुख लडाई थियो र यसले बेलायतलाई शान्ति वार्ता गर्न बाध्य पार्यो।
युद्धका प्रमुख व्यक्तिहरू
- जर्ज वाशिंगटन (George Washington): कन्टिनेन्टल आर्मीका कमान्डर-इन-चीफ र संयुक्त राज्य अमेरिकाका पहिलो राष्ट्रपति।
- थोमस जेफरसन (Thomas Jefferson): स्वतन्त्रताको घोषणाका मुख्य लेखक र संयुक्त राज्य अमेरिकाका तेस्रो राष्ट्रपति।
- बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिन (Benjamin Franklin): एक कूटनीतिज्ञ जसले फ्रान्सबाट अमेरिकीहरूको लागि समर्थन प्राप्त गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
- जोन एडम्स (John Adams): स्वतन्त्रताको घोषणाको समर्थन गर्ने एक प्रमुख नेता र संयुक्त राज्य अमेरिकाका दोस्रो राष्ट्रपति।
युद्धका परिणामहरू
- पेरिस सन्धि (१७८३): यस सन्धिले अमेरिकी उपनिवेशहरूको स्वतन्त्रतालाई औपचारिक रूपमा मान्यता दियो र संयुक्त राज्य अमेरिकाको स्थापना भयो।
- नयाँ राष्ट्रको जन्म: संयुक्त राज्य अमेरिका एक स्वतन्त्र र सार्वभौम राष्ट्रको रूपमा स्थापित भयो।
- विश्वव्यापी प्रभाव: अमेरिकी क्रान्तिले फ्रान्सेली क्रान्ति र ल्याटिन अमेरिकाका स्वतन्त्रता आन्दोलनहरूलाई प्रेरित गर्यो। यसले लोकतन्त्र र गणतन्त्रका विचारहरूलाई विश्वभर फैलाउन मद्दत गर्यो।
फ्रान्सेली राज्य क्रान्ति
परिचय
फ्रान्सेली राज्य क्रान्ति (१७८९-१७९९) फ्रान्सको इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण घटना हो, जसले फ्रान्सको सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक व्यवस्थामा ठूलो परिवर्तन ल्यायो। यो क्रान्ति निरंकुश राजतन्त्र, सामन्ती व्यवस्था र सामाजिक असमानता विरुद्ध जनताको विद्रोह थियो। यस क्रान्तिले स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व (Liberty, Equality, Fraternity) को नारा दियो र विश्वभरका मानिसहरूलाई लोकतन्त्र र राष्ट्रवादका लागि प्रेरित गर्यो।
क्रान्तिका प्रमुख कारणहरू
सामाजिक असमानता
फ्रान्सको समाज तीन वर्गमा विभाजित थियो, जसलाई 'एस्टेट' (Estates) भनिन्थ्यो:
- पहिलो एस्टेट: पादरी वर्ग (चर्चका मानिसहरू)। उनीहरूले कर तिर्नुपर्दैनथ्यो र धेरै सुविधाहरू उपभोग गर्थे।
- दोस्रो एस्टेट: कुलीन वर्ग (राजा र धनी परिवारका मानिसहरू)। उनीहरूले पनि कर तिर्नुपर्दैनथ्यो र उच्च पदहरूमा नियुक्त हुन्थे।
- तेस्रो एस्टेट: साधारण जनता (किसान, मजदुर, व्यापारी, डाक्टर, वकिल आदि)। उनीहरूले सबै कर तिर्नुपर्थ्यो र कुनै विशेष अधिकार थिएन। समाजको ९८% जनसंख्या तेस्रो एस्टेटमा पर्थ्यो। यो असमानताले जनतामा ठूलो असन्तुष्टि पैदा गर्यो।
आर्थिक संकट
फ्रान्सको आर्थिक अवस्था निकै खराब थियो। राजा लुई सोह्रौं (Louis XVI) र रानी मेरी एन्टोइनेट (Marie Antoinette) को विलासी जीवनशैली, युद्धहरूमा भएको अत्यधिक खर्च (जस्तै अमेरिकी स्वतन्त्रता संग्राममा फ्रान्सको सहभागिता) र खराब कर प्रणालीका कारण राज्यको ढुकुटी रित्तिएको थियो। गरिब जनताले चर्को कर तिर्नुपर्थ्यो भने धनी वर्गले कर तिर्दैनथ्यो। [2]
निरंकुश राजतन्त्र
राजा लुई सोह्रौं एक कमजोर र अयोग्य शासक थिए। उनी जनताको समस्याप्रति उदासीन थिए र निरंकुश शासन चलाउँथे। जनतालाई कुनै पनि प्रकारको स्वतन्त्रता थिएन र राजाको इच्छा नै कानुन मानिन्थ्यो।
बौद्धिक जागरण (ज्ञानोदयको प्रभाव)
भोल्टेयर (Voltaire), रुसो (Rousseau) र मोन्टेस्क्यु (Montesquieu) जस्ता ज्ञानोदयका दार्शनिकहरूले स्वतन्त्रता, समानता, मानव अधिकार र लोकतन्त्रका विचारहरू फैलाए। उनीहरूका विचारहरूले जनतालाई आफ्नो अधिकारप्रति सचेत गरायो र राजतन्त्र विरुद्ध विद्रोह गर्न प्रेरित गर्यो।
क्रान्तिका प्रमुख घटनाहरू
बास्टिलको पतन (१४ जुलाई १७८९)
१४ जुलाई १७८९ मा पेरिसका क्रुद्ध जनताले बास्टिलको किल्ला (Bastille prison) माथि आक्रमण गरेर कब्जा गरे। बास्टिल निरंकुश राजतन्त्रको प्रतीक मानिन्थ्यो। यो घटनालाई क्रान्तिको सुरुवात मानिन्छ र आज पनि फ्रान्समा यस दिनलाई राष्ट्रिय दिवसको रूपमा मनाइन्छ। [3]
मानव र नागरिक अधिकारको घोषणा (अगस्ट १७८९)
बास्टिलको पतनपछि राष्ट्रिय सभाले मानव र नागरिक अधिकारको घोषणा (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen) जारी गर्यो। यस घोषणाले सबै मानिसहरू जन्मजात स्वतन्त्र र समान छन्, उनीहरूलाई स्वतन्त्रता, सम्पत्तिको अधिकार, सुरक्षा र उत्पीडनको प्रतिरोध गर्ने अधिकार छ भनी घोषणा गर्यो।
राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना (१७९२)
सन् १७९२ मा फ्रान्समा राजतन्त्रको अन्त्य गरियो र गणतन्त्र (Republic) को स्थापना भयो। राजा लुई सोह्रौं र रानी मेरी एन्टोइनेटलाई देशद्रोहको आरोपमा मृत्युदण्ड दिइयो।
आतंकको शासन (१७९३-१७९४)
गणतन्त्र स्थापना भएपछि फ्रान्समा राजनीतिक अस्थिरता बढ्यो। म्याक्सिमिलियन रोबेस्पियर (Maximilien Robespierre) को नेतृत्वमा ज्याकोबिन क्लबले सत्ता हातमा लियो र क्रान्तिका विरोधीहरूलाई कठोर दण्ड दिन थाल्यो। यस अवधिलाई 'आतंकको शासन' (Reign of Terror) भनिन्छ, जसमा हजारौं मानिसहरूलाई गिलोटिनमा चढाइयो। पछि रोबेस्पियरलाई पनि मृत्युदण्ड दिइयो।
नेपोलियन बोनापार्टको उदय (१७९९)
आतंकको शासनपछि फ्रान्समा अस्थिरता जारी रह्यो। यसै समयमा नेपोलियन बोनापार्ट (Napoleon Bonaparte) नामक एक कुशल सैन्य जनरलको उदय भयो। उनले १७९९ मा कू गरेर सत्ता हातमा लिए र क्रान्तिको अन्त्य गरे।
क्रान्तिका परिणामहरू
राजतन्त्रको अन्त्य र लोकतन्त्रको जग
यस क्रान्तिले फ्रान्समा निरंकुश राजतन्त्रको अन्त्य गर्यो र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको जग बसाल्यो। यसले जनताको सार्वभौमिकताको सिद्धान्तलाई स्थापित गर्यो।
स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वको विचार
क्रान्तिका यी नाराहरू विश्वभर फैलियो र अन्य देशहरूमा पनि स्वतन्त्रता र समानताका आन्दोलनहरूलाई प्रेरित गर्यो।
राष्ट्रवादको उदय
यस क्रान्तिले फ्रान्सेली जनतामा राष्ट्रिय एकता र राष्ट्रवादको भावना जगायो।
सामन्ती व्यवस्थाको अन्त्य
क्रान्तिले सामन्ती व्यवस्था, विशेषाधिकार र दासप्रथाको अन्त्य गर्यो।
विश्वव्यापी प्रभाव
फ्रान्सेली क्रान्तिले युरोप र ल्याटिन अमेरिकाका धेरै देशहरूमा क्रान्ति र सुधारका लागि प्रेरणा दियो। यसले आधुनिक राजनीतिक विचारहरूलाई आकार दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम:
परिचय
भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम भारतलाई बेलायती उपनिवेशवादबाट मुक्त गराउनका लागि लडिएको एक लामो र जटिल संघर्ष थियो। यो संघर्ष सन् १८५७ को सिपाही विद्रोहबाट सुरु भई सन् १९४७ मा भारतले स्वतन्त्रता प्राप्त गरेपछि समाप्त भयो। यस आन्दोलनले भारतको इतिहासलाई मात्र होइन, विश्व इतिहासलाई पनि गहिरो प्रभाव पार्यो। यसले अहिंसा, सत्याग्रह र सामूहिक प्रतिरोधका नयाँ तरिकाहरू प्रस्तुत गर्यो।
संग्रामका प्रमुख कारणहरू
बेलायती शोषण र आर्थिक दोहन
बेलायती शासनले भारतको अर्थतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा शोषण गर्यो। उनीहरूले भारतीय कच्चा पदार्थ बेलायत लैजाने र त्यहाँ बनेका महँगा सामानहरू भारतमा बेच्ने गर्थे। यसले भारतीय उद्योगहरूलाई ध्वस्त पार्यो र गरिबी बढायो। किसानहरूमाथि चर्को कर लगाइयो, जसले गर्दा उनीहरूको जीवन कष्टकर बन्यो।
राजनीतिक र प्रशासनिक असन्तुष्टि
बेलायतीहरूले भारतमा आफ्नो शासन स्थापित गर्न विभिन्न नीतिहरू अपनाए, जस्तै 'फुटाऊ र शासन गर' (Divide and Rule) नीति। उनीहरूले भारतीय राजाहरूलाई हटाएर आफ्नो प्रत्यक्ष शासन स्थापना गरे। भारतीयहरूलाई उच्च सरकारी पदहरूबाट वञ्चित गरियो र उनीहरूलाई प्रशासनमा कुनै भूमिका दिइएन।
सामाजिक र धार्मिक हस्तक्षेप
बेलायतीहरूले भारतीय समाज र धर्ममा हस्तक्षेप गर्न थाले। सती प्रथाको उन्मूलन र विधवा विवाहको प्रचलन जस्ता सुधारहरू ल्याइए पनि, धेरै भारतीयहरूले यसलाई आफ्नो संस्कृतिमाथिको हस्तक्षेपको रूपमा लिए। इसाई धर्मको प्रचार-प्रसारले पनि असन्तुष्टि बढायो।
सैनिक असन्तुष्टि (१८५७ को विद्रोह)
सन् १८५७ मा बेलायती सेनामा कार्यरत भारतीय सिपाहीहरूलाई नयाँ राइफलमा प्रयोग गरिने कारतूसमा गाई र सुँगुरको बोसो प्रयोग गरिएको भन्ने हल्ला फैलियो। यसले हिन्दू र मुस्लिम दुवै सिपाहीहरूको धार्मिक भावनामा चोट पुग्यो र उनीहरूले विद्रोह गरे। यो विद्रोहलाई भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको पहिलो ठूलो घटना मानिन्छ। [2]
पश्चिमी शिक्षाको प्रभाव
बेलायतीहरूले भारतमा पश्चिमी शिक्षाको सुरुवात गरे। यस शिक्षाले भारतीयहरूलाई स्वतन्त्रता, समानता र राष्ट्रवादका पश्चिमी विचारहरूसँग परिचित गरायो। शिक्षित भारतीयहरूले बेलायती शासनको आलोचना गर्न थाले र आफ्ना अधिकारहरूको माग गरे।
संग्रामका प्रमुख चरणहरू
प्रारम्भिक चरण (१८८५-१९०५): नरमपन्थी युग
यस चरणमा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना भयो। यसका नेताहरू (जस्तै दादाभाई नौरोजी, गोपाल कृष्ण गोखले) बेलायती शासनसँग शान्तिपूर्ण र संवैधानिक तरिकाले सुधारको माग गर्थे। उनीहरूले सभा, सम्मेलन र निवेदन मार्फत आफ्ना मागहरू राख्थे। [3]
उग्रवादी चरण (१९०५-१९१९): गरमपन्थी युग
यस चरणमा बाल गंगाधर तिलक, लाला लाजपत राय र विपिनचन्द्र पाल (लाल-बाल-पाल) जस्ता नेताहरूले नरमपन्थीहरूको नीतिलाई अपर्याप्त ठाने। उनीहरूले पूर्ण स्वराज (पूर्ण स्वतन्त्रता) को माग गरे र आक्रामक तरिकाले आन्दोलन चलाए। सन् १९०५ को बंगाल विभाजनले यस चरणलाई अझ तीव्र बनायो।
गान्धीवादी चरण (१९१९-१९४७): जनआन्दोलनको युग
महात्मा गान्धीको आगमनपछि स्वतन्त्रता संग्रामले नयाँ दिशा लियो। गान्धीजीले अहिंसा र सत्याग्रह (अहिंसात्मक प्रतिरोध) को सिद्धान्तमा आधारित जनआन्दोलनहरू चलाए। असहयोग आन्दोलन, सविनय अवज्ञा आन्दोलन र भारत छोडो आन्दोलन यस चरणका प्रमुख घटनाहरू हुन्। यस चरणमा ठूलो संख्यामा जनता आन्दोलनमा सहभागी भए।
प्रमुख व्यक्तिहरू
- महात्मा गान्धी: अहिंसात्मक आन्दोलनका प्रणेता र भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामका प्रमुख नेता।
- जवाहरलाल नेहरू: भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री र गान्धीजीका अनुयायी।
- सरदार वल्लभभाई पटेल: भारतको एकीकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने नेता।
- सुभाषचन्द्र बोस: 'आजाद हिन्द फौज' का संस्थापक र क्रान्तिकारी नेता।
- भगत सिंह: युवा क्रान्तिकारी जसले बेलायती शासन विरुद्ध सशस्त्र संघर्ष गरे।
- रानी लक्ष्मीबाई: १८५७ को विद्रोहकी एक वीर नायिका।
- बाल गंगाधर तिलक: 'स्वराज मेरो जन्मसिद्ध अधिकार हो र म यसलाई लिएरै छाड्छु' भन्ने नारा दिने नेता।
भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको टाइमलाइन
| वर्ष | घटना | विवरण |
|---|---|---|
| १८५७ | सिपाही विद्रोह | मेरठबाट सुरु भएको यो विद्रोह बेलायती शासन विरुद्धको पहिलो ठूलो सशस्त्र संघर्ष थियो। |
| १८८५ | भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना | ए.ओ. ह्युमद्वारा स्थापित, यसले भारतीयहरूको राजनीतिक अधिकारका लागि आवाज उठायो। |
| १९०५ | बंगाल विभाजन | लर्ड कर्जनले बंगाललाई हिन्दू र मुस्लिम बहुल क्षेत्रमा विभाजन गरे, जसको व्यापक विरोध भयो। |
| १९०६ | मुस्लिम लीगको स्थापना | मुस्लिम समुदायको अधिकारको रक्षाका लागि ढाकामा स्थापना भयो। |
| १९१५ | महात्मा गान्धीको भारत फिर्ती | दक्षिण अफ्रिकाबाट भारत फर्केपछि गान्धीजीले स्वतन्त्रता संग्रामको नेतृत्व सम्हाले। |
| १९१९ | जलियावाला बाग नरसंहार | अमृतसरमा निहत्था प्रदर्शनकारीहरूमाथि बेलायती सेनाले गोली चलाउँदा सयौंको मृत्यु भयो। |
| १९२०-२२ | असहयोग आन्दोलन | गान्धीजीको नेतृत्वमा बेलायती सामान र संस्थाहरूको बहिष्कार गर्ने आन्दोलन। |
| १९३० | सविनय अवज्ञा आन्दोलन (नुन सत्याग्रह) | गान्धीजीले नुन कानुन तोडेर सुरु गरेको यो आन्दोलनले व्यापक जनसमर्थन पायो। |
| १९४२ | भारत छोडो आन्दोलन | गान्धीजीले 'गरो वा मरो' (Do or Die) को नारा दिएर बेलायतीहरूलाई भारत छोड्न आह्वान गरे। |
| १९४६ | क्याबिनेट मिसन योजना | भारतमा सत्ता हस्तान्तरणका लागि बेलायती सरकारले पठाएको योजना। |
| १९४७ | भारतको स्वतन्त्रता र विभाजन | १५ अगस्ट १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भयो, तर भारत र पाकिस्तान गरी दुई देशमा विभाजन भयो। [1] |
परिणामहरू
- स्वतन्त्रता प्राप्ति: भारतले १५ अगस्ट १९४७ मा बेलायती शासनबाट पूर्ण स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो।
- भारत-पाकिस्तान विभाजन: स्वतन्त्रतासँगै भारतलाई धार्मिक आधारमा भारत र पाकिस्तान गरी दुई राष्ट्रमा विभाजन गरियो, जसले ठूलो हिंसा र विस्थापन निम्त्यायो।
- लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना: भारत विश्वको सबैभन्दा ठूलो लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रूपमा स्थापित भयो।
- विश्वव्यापी प्रभाव: भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामले विश्वका अन्य उपनिवेशित राष्ट्रहरूलाई स्वतन्त्रताका लागि संघर्ष गर्न प्रेरित गर्यो। गान्धीजीको अहिंसाको सिद्धान्तले विश्वभरका नागरिक अधिकार आन्दोलनहरूलाई प्रभावित गर्यो।
रुसी राज्य क्रान्ति
परिचय
रुसी राज्य क्रान्ति (१९१७) २०औं शताब्दीको एक महत्त्वपूर्ण घटना हो, जसले रुसको इतिहासलाई मात्र होइन, विश्वको राजनीतिक परिदृश्यलाई नै परिवर्तन गरिदियो। यो क्रान्ति दुई मुख्य चरणमा सम्पन्न भयो: फेब्रुअरी क्रान्ति र अक्टोबर क्रान्ति। यस क्रान्तिले रुसमा जारको निरंकुश शासनको अन्त्य गर्यो र विश्वको पहिलो समाजवादी राज्य, सोभियत संघ (Soviet Union) को स्थापना गर्यो।
क्रान्तिका प्रमुख कारणहरू
को निरंकुश शासन
रुसमा जार निकोलस द्वितीय (Tsar Nicholas II) को निरंकुश शासन थियो। जारले जनताको अधिकारलाई बेवास्ता गर्थे र कुनै पनि प्रकारको राजनीतिक सुधार गर्न तयार थिएनन्। जनतालाई कुनै पनि प्रकारको स्वतन्त्रता थिएन र उनीहरूको जीवन कष्टकर थियो। [2]
सामाजिक असमानता
रुसी समाज धनी कुलीन वर्ग र गरिब किसान तथा मजदुर वर्गमा विभाजित थियो। धनी वर्गले सबै सुविधाहरू उपभोग गर्थे भने गरिब किसान र मजदुरहरूले चरम गरिबी र शोषणको सामना गर्नुपर्थ्यो। अधिकांश जनता किसान थिए र उनीहरूसँग पर्याप्त जमिन थिएन।
औद्योगिक मजदुरहरूको समस्या
रुसमा औद्योगिक विकास ढिलो भए पनि, कारखानाहरूमा काम गर्ने मजदुरहरूको अवस्था निकै खराब थियो। उनीहरूले लामो समयसम्म काम गर्नुपर्थ्यो, ज्याला कम थियो र काम गर्ने वातावरण असुरक्षित थियो। यसले मजदुरहरूमा असन्तुष्टि बढायो।
प्रथम विश्वयुद्धमा रुसको सहभागिता
सन् १९१४ मा सुरु भएको प्रथम विश्वयुद्धमा रुसको सहभागिताले देशको आर्थिक अवस्थालाई झन् खराब बनायो। युद्धमा लाखौं रुसी सैनिकहरू मारिए वा घाइते भए। युद्धका कारण खाद्यान्नको अभाव भयो, मुद्रास्फीति बढ्यो र जनतामा जार सरकारप्रति घोर असन्तुष्टि बढ्यो। [3]
राजनीतिक दलहरूको उदय
जारको निरंकुश शासन विरुद्ध विभिन्न राजनीतिक दलहरू (जस्तै बोल्सेभिक, मेन्सेभिक) को उदय भयो। बोल्सेभिक पार्टीका नेता भ्लादिमिर लेनिन (Vladimir Lenin) ले मजदुर र किसानहरूको हकहितका लागि क्रान्तिको आह्वान गरे।
क्रान्तिका प्रमुख घटनाहरू
फेब्रुअरी क्रान्ति (मार्च १९१७)
सन् १९१७ को फेब्रुअरीमा (रुसी पात्रो अनुसार) पेट्रोग्राद (अहिले सेन्ट पिटर्सबर्ग) मा खाद्यान्नको अभाव र युद्धको विरोधमा मजदुर र महिलाहरूले प्रदर्शन सुरु गरे। सैनिकहरूले पनि प्रदर्शनकारीहरूलाई साथ दिए। यस विद्रोहका कारण जार निकोलस द्वितीयले आफ्नो पद त्याग गर्न बाध्य भए र रुसमा राजतन्त्रको अन्त्य भयो। यसपछि एक अस्थायी सरकार (Provisional Government) गठन भयो। [4]
अक्टोबर क्रान्ति (नोभेम्बर १९१७)
अस्थायी सरकारले जनताको माग पूरा गर्न सकेन र युद्ध जारी राख्यो। यसैबीच, भ्लादिमिर लेनिनको नेतृत्वमा बोल्सेभिक पार्टीले सत्ता कब्जा गर्ने योजना बनायो। नोभेम्बर १९१७ मा (रुसी पात्रो अनुसार अक्टोबरमा) बोल्सेभिकहरूले पेट्रोग्रादमा सशस्त्र विद्रोह गरेर अस्थायी सरकारलाई हटाई सत्ता हातमा लिए। यस क्रान्तिलाई अक्टोबर क्रान्ति भनिन्छ। बोल्सेभिकहरूले किसानहरूलाई जमिन र मजदुरहरूलाई कारखानाको नियन्त्रण दिने वाचा गरे। [5]
क्रान्तिपछिका घटनाहरू
- रुसी गृहयुद्ध (१९१८-१९२२): बोल्सेभिक सरकार विरुद्ध विभिन्न गुटहरू (जारका समर्थक, उदारवादी, समाजवादी) बीच गृहयुद्ध भयो। बोल्सेभिकहरूले अन्ततः विजय प्राप्त गरे।
- सोभियत संघको स्थापना (१९२२): गृहयुद्धपछि बोल्सेभिकहरूले रुस र अन्य छिमेकी गणतन्त्रहरूलाई मिलाएर सोभियत समाजवादी गणतन्त्र संघ (Union of Soviet Socialist Republics - USSR) को स्थापना गरे।
रुसी राज्य क्रान्तिको टाइमलाइन
| वर्ष | घटना | विवरण |
|---|---|---|
| १९०५ | १९०५ को क्रान्ति | जारको निरंकुश शासन विरुद्ध पहिलो ठूलो विद्रोह, जसले केही सुधारहरू ल्यायो तर पूर्ण परिवर्तन भएन। |
| १९१४ | प्रथम विश्वयुद्धमा रुसको सहभागिता | यसले रुसको आर्थिक र सामाजिक अवस्थालाई झन् खराब बनायो। |
| मार्च १९१७ | फेब्रुअरी क्रान्ति | पेट्रोग्रादमा विद्रोह, जार निकोलस द्वितीयको पदत्याग र राजतन्त्रको अन्त्य। अस्थायी सरकारको गठन। |
| अप्रिल १९१७ | लेनिनको रुस फिर्ती | निर्वासनबाट फर्केपछि लेनिनले बोल्सेभिक पार्टीलाई क्रान्तिका लागि संगठित गरे। |
| नोभेम्बर १९१७ | अक्टोबर क्रान्ति | बोल्सेभिकहरूले अस्थायी सरकारलाई हटाई सत्ता कब्जा गरे। |
| १९१८ | ब्रेस्ट-लिटोभस्क सन्धि | रुस प्रथम विश्वयुद्धबाट बाहिरियो। |
| १९१८-१९२२ | रुसी गृहयुद्ध | बोल्सेभिकहरू र उनीहरूका विरोधीहरूबीचको युद्ध। |
| १९२२ | सोभियत संघको स्थापना | रुस र अन्य गणतन्त्रहरू मिलेर सोभियत संघ बन्यो। |
| १९२४ | लेनिनको मृत्यु | लेनिनको मृत्युपछि जोसेफ स्टालिनले सत्ता हातमा लिए। |
क्रान्तिका परिणामहरू
रको निरंकुश शासनको अन्त्य
यस क्रान्तिले रुसमा सदियौंदेखि चल्दै आएको जारको निरंकुश शासनको अन्त्य गर्यो।
सोभियत संघको स्थापना
विश्वको पहिलो समाजवादी राज्यको रूपमा सोभियत संघको स्थापना भयो, जसले साम्यवादको विचारलाई विश्वभर फैलायो।
साम्यवादको विश्वव्यापी प्रभाव
रुसी क्रान्तिले विश्वभरका मजदुर आन्दोलनहरू र उपनिवेश विरोधी संघर्षहरूलाई प्रेरित गर्यो। चीन, क्युबा र भियतनाम जस्ता देशहरूमा साम्यवादी क्रान्तिहरू भए।
शीतयुद्धको सुरुवात
सोभियत संघको उदयले पूँजीवादी र साम्यवादी विचारधाराबीचको द्वन्द्वलाई जन्म दियो, जसले शीतयुद्ध (Cold War) को सुरुवात गर्यो।
आर्थिक र सामाजिक परिवर्तन
सोभियत संघमा योजनाबद्ध अर्थतन्त्र (Planned Economy) र सामूहिक खेती (Collective Farming) जस्ता नीतिहरू लागू गरियो। शिक्षा, स्वास्थ्य र महिला अधिकारमा सुधारहरू भए।
प्रथम विश्वयुद्ध
परिचय
प्रथम विश्वयुद्ध (सन् १९१४-१९१८) मानव इतिहासको सबैभन्दा विनाशकारी युद्धहरूमध्ये एक थियो, जसलाई 'महान युद्ध' (The Great War) पनि भनिन्छ। यस युद्धमा विश्वका प्रमुख शक्तिहरू दुई विरोधी गठबन्धनमा विभाजित भएर लडेका थिए: मित्र राष्ट्रहरू (Allied Powers) र केन्द्रीय शक्तिहरू (Central Powers)। यस युद्धले लाखौं मानिसहरूको ज्यान लियो, ठूलो आर्थिक क्षति पुर्यायो र विश्वको राजनीतिक नक्सालाई नै परिवर्तन गरिदियो। [1]
युद्धका प्रमुख कारणहरू
राष्ट्रवाद (Nationalism)
युरोपका विभिन्न देशहरूमा तीव्र राष्ट्रवादको भावना थियो। प्रत्येक राष्ट्र आफ्नो शक्ति र प्रभाव बढाउन चाहन्थ्यो, जसले गर्दा अन्य राष्ट्रहरूसँग प्रतिस्पर्धा र तनाव बढ्यो। बाल्कन क्षेत्रमा स्लाभिक राष्ट्रवादको उदयले अस्ट्रिया-हंगेरी साम्राज्यसँगको तनावलाई अझ बढायो।
साम्राज्यवाद (Imperialism)
युरोपेली शक्तिहरूले विश्वभर उपनिवेशहरू विस्तार गर्न प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिए। अफ्रिका र एसियामा नयाँ उपनिवेशहरू प्राप्त गर्ने दौडले उनीहरूबीचको प्रतिद्वन्द्वितालाई तीव्र बनायो। जर्मनीले बेलायत र फ्रान्सको जस्तै ठूलो साम्राज्य बनाउन चाहन्थ्यो। [2]
सैन्यवाद (Militarism)
युरोपेली देशहरूले आफ्नो सैन्य शक्ति बढाउन ठूलो लगानी गरिरहेका थिए। सेनाको आकार, हतियारको उत्पादन र नौसेनाको विकासमा तीव्र प्रतिस्पर्धा थियो। यसले गर्दा युद्धको सम्भावना बढ्यो र देशहरूबीच अविश्वासको वातावरण सिर्जना भयो।
गठबन्धन प्रणाली (Alliance System)
युद्धअघि युरोपका देशहरू दुई ठूला सैन्य गठबन्धनमा बाँडिएका थिए:
- ट्रिपल एन्टेन्ट (Triple Entente) / मित्र राष्ट्रहरू: फ्रान्स, बेलायत र रुस।
- ट्रिपल एलायन्स (Triple Alliance) / केन्द्रीय शक्तिहरू: जर्मनी, अस्ट्रिया-हंगेरी र इटाली (इटाली पछि मित्र राष्ट्रमा सामेल भयो)।
यी गठबन्धनहरूले एउटा सानो विवादलाई पनि ठूलो युद्धमा परिणत गर्ने सम्भावना बढाए।
आर्कड्यूक फ्रान्ज फर्डिनान्डको हत्या (तत्कालको कारण)
२८ जुन १९१४ मा अस्ट्रिया-हंगेरीका राजकुमार (आर्कड्यूक) फ्रान्ज फर्डिनान्ड र उनकी पत्नीको बोस्नियाको सारायेभोमा सर्बियाली राष्ट्रवादी ग्याभ्रिलो प्रिन्सिपले हत्या गरे। अस्ट्रिया-हंगेरीले यसको लागि सर्बियालाई जिम्मेवार ठान्यो र सर्बिया विरुद्ध युद्ध घोषणा गर्यो। यस घटनाले गठबन्धन प्रणालीलाई सक्रिय बनायो र युद्ध सुरु भयो। [3]
युद्धमा सहभागी देशहरू र उनीहरूको सहभागिता
प्रथम विश्वयुद्धमा दुई मुख्य पक्षहरू थिए:
मित्र राष्ट्रहरू (Allied Powers)
| देश | युद्धमा सामेल भएको मिति (लगभग) | मुख्य भूमिका |
|---|---|---|
| सर्बिया | २८ जुलाई १९१४ | अस्ट्रिया-हंगेरी विरुद्ध युद्धको सुरुवात |
| रुस | १ अगस्ट १९१४ | सर्बियाको समर्थनमा जर्मनी र अस्ट्रिया-हंगेरी विरुद्ध |
| फ्रान्स | ३ अगस्ट १९१४ | जर्मनी विरुद्ध, पश्चिमी मोर्चामा मुख्य भूमिका |
| बेलायत | ४ अगस्ट १९१४ | जर्मनी विरुद्ध, नौसेना र उपनिवेशबाट सैनिक सहयोग |
| जापान | २३ अगस्ट १९१४ | जर्मनीका एसियाली उपनिवेशहरू कब्जा गर्न |
| इटाली | २३ मे १९१५ | केन्द्रीय शक्तिबाट मित्र राष्ट्रमा सामेल, अस्ट्रिया-हंगेरी विरुद्ध |
| अमेरिका | ६ अप्रिल १९१७ | जर्मनीको अप्रतिबन्धित पनडुब्बी युद्धको प्रतिक्रियामा |
| अन्य | विभिन्न मितिहरूमा | बेल्जियम, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, न्यूजील्याण्ड, भारत, दक्षिण अफ्रिका, रोमानिया, ग्रीस, चीन, ब्राजिल आदि। |
केन्द्रीय शक्तिहरू (Central Powers)
| देश | युद्धमा सामेल भएको मिति (लगभग) | मुख्य भूमिका |
|---|---|---|
| अस्ट्रिया-हंगेरी | २८ जुलाई १९१४ | सर्बिया विरुद्ध युद्धको सुरुवात |
| जर्मनी | १ अगस्ट १९१४ | अस्ट्रिया-हंगेरीको समर्थनमा, पश्चिमी र पूर्वी मोर्चामा मुख्य भूमिका |
| ओटोमन साम्राज्य (टर्की) | २९ अक्टोबर १९१४ | रुस, बेलायत र फ्रान्स विरुद्ध |
| बुल्गेरिया | १४ अक्टोबर १९१५ | सर्बिया विरुद्ध |
प्रथम विश्वयुद्धको टाइमलाइन
| वर्ष | घटना | विवरण |
|---|---|---|
| १९१४ | २८ जुन | आर्कड्यूक फ्रान्ज फर्डिनान्डको हत्या, युद्धको तत्कालको कारण। |
| २८ जुलाई | अस्ट्रिया-हंगेरीले सर्बिया विरुद्ध युद्ध घोषणा गर्यो। | |
| १-४ अगस्ट | जर्मनीले रुस, फ्रान्स र बेलायत विरुद्ध युद्ध घोषणा गर्यो। | |
| अगस्ट | जर्मनीले बेल्जियम हुँदै फ्रान्समा आक्रमण गर्यो, पश्चिमी मोर्चाको सुरुवात। | |
| सेप्टेम्बर | मार्नेको पहिलो युद्ध, फ्रान्सेली र बेलायती सेनाले जर्मन अग्रगति रोक्यो। | |
| १९१५ | २३ मे | इटाली केन्द्रीय शक्तिबाट मित्र राष्ट्रमा सामेल भयो। |
| अप्रिल | ग्यालीपोली अभियान सुरु, ओटोमन साम्राज्य विरुद्ध मित्र राष्ट्रहरूको असफल प्रयास। | |
| १९१६ | फेब्रुअरी-डिसेम्बर | भर्डुनको युद्ध, पश्चिमी मोर्चामा सबैभन्दा लामो र रक्तपातपूर्ण युद्धहरूमध्ये एक। |
| जुलाई-नोभेम्बर | सोम्मेको युद्ध, बेलायती र फ्रान्सेली सेनाले ठूलो क्षति बेहोरे। | |
| १९१७ | ६ अप्रिल | अमेरिका युद्धमा मित्र राष्ट्रको पक्षमा सामेल भयो। |
| मार्च | रुसमा फेब्रुअरी क्रान्ति, जारको शासनको अन्त्य। | |
| नोभेम्बर | रुसमा अक्टोबर क्रान्ति, बोल्सेभिकहरूले सत्ता कब्जा गरे। | |
| डिसेम्बर | रुसले जर्मनीसँग युद्धविराम गर्यो र युद्धबाट बाहिरियो। | |
| १९१८ | मार्च | जर्मनीले पश्चिमी मोर्चामा अन्तिम ठूलो आक्रमण गर्यो (स्प्रिङ अफेन्सिव)। |
| जुलाई-अगस्ट | मार्नेको दोस्रो युद्ध, मित्र राष्ट्रहरूको निर्णायक विजय। | |
| सेप्टेम्बर-नोभेम्बर | मित्र राष्ट्रहरूको सफल आक्रमण (हन्ड्रेड डेज अफेन्सिव)। | |
| ११ नोभेम्बर | जर्मनीले युद्धविराममा हस्ताक्षर गर्यो, युद्धको अन्त्य। |
युद्धको अन्त्य कसरी भयो?
सन् १९१७ मा अमेरिका युद्धमा सामेल भएपछि मित्र राष्ट्रहरूको शक्ति बढ्यो। रुस युद्धबाट बाहिरिए पनि, अमेरिकी सेनाको आगमनले पश्चिमी मोर्चामा मित्र राष्ट्रहरूलाई ठूलो फाइदा भयो।
१९१८ को सुरुमा जर्मनीले पश्चिमी मोर्चामा अन्तिम ठूलो आक्रमण (स्प्रिङ अफेन्सिव) गर्यो, तर मित्र राष्ट्रहरूले यसलाई सफलतापूर्वक रोके। त्यसपछि मित्र राष्ट्रहरूले लगातार आक्रमणहरू (हन्ड्रेड डेज अफेन्सिव) गरे, जसले जर्मन सेनालाई पछि हट्न बाध्य पार्यो।
केन्द्रीय शक्तिहरूका अन्य देशहरू (बुल्गेरिया, ओटोमन साम्राज्य, अस्ट्रिया-हंगेरी) ले पनि एकपछि अर्को गर्दै युद्धविराममा हस्ताक्षर गरे। आन्तरिक दबाब र सैन्य पराजयका कारण जर्मनीमा पनि क्रान्ति भयो र सम्राट कैसर विल्हेल्म द्वितीयले पद त्याग गरे। अन्ततः, ११ नोभेम्बर १९१८ मा जर्मनीले युद्धविराममा हस्ताक्षर गर्यो, जसले प्रथम विश्वयुद्धको औपचारिक अन्त्य गर्यो।
युद्धका परिणामहरू
- मानव क्षति: करिब १ करोड ७० लाख सैनिक र नागरिकहरूको मृत्यु भयो।
- राजनीतिक परिवर्तन: जर्मनी, अस्ट्रिया-हंगेरी, रुस र ओटोमन साम्राज्यका राजतन्त्रहरू ढले। नयाँ राष्ट्रहरू (जस्तै चेकोस्लोभाकिया, युगोस्लाभिया, पोल्याण्ड) को उदय भयो।
- भर्साइल्सको सन्धि: १९१९ मा जर्मनीमाथि कठोर सर्तहरू थोपर्दै भर्साइल्सको सन्धि गरियो, जसलाई जर्मनीले अपमानजनक ठान्यो। यसले दोस्रो विश्वयुद्धको बीउ रोप्यो।
- राष्ट्र संघको स्थापना: भविष्यमा यस्ता युद्धहरू रोक्नका लागि अन्तर्राष्ट्रिय संगठन राष्ट्र संघ (League of Nations) को स्थापना भयो, यद्यपि यो सफल हुन सकेन।
- आर्थिक प्रभाव: युद्धले युरोपका धेरै देशहरूको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्यो।
दोस्रो विश्वयुद्ध:
दोस्रो विश्वयुद्ध (सन् १९३९-१९४५) मानव इतिहासको सबैभन्दा ठूलो र विनाशकारी युद्ध थियो। यस युद्धमा विश्वका अधिकांश देशहरू, जसमा सबै महाशक्तिहरू समावेश थिए, दुई विरोधी सैन्य गठबन्धनमा विभाजित भएर लडेका थिए: मित्र राष्ट्रहरू (Allied Powers) र अक्ष शक्तिहरू (Axis Powers)। यो युद्ध लगभग ६ वर्षसम्म चल्यो र यसमा ७० देखि ८५ मिलियन मानिसहरूको ज्यान गयो, जुन मानव इतिहासमा सबैभन्दा धेरै हो। यस युद्धले विश्वको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचनामा गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्यो।
युद्धका प्रमुख कारणहरू
भर्साइल्सको सन्धि (Treaty of Versailles) को कठोरता
प्रथम विश्वयुद्धको अन्त्यमा जर्मनीमाथि थोपरिएको भर्साइल्सको सन्धि निकै कठोर थियो। जर्मनीलाई ठूलो युद्ध क्षतिपूर्ति तिर्न बाध्य पारियो, उसको सेना सीमित गरियो र धेरै भूभाग खोसियो। यसले जर्मनीमा अपमान र बदलाको भावना जगायो, जसलाई हिटलरले आफ्नो राजनीतिक फाइदाका लागि प्रयोग गरे।
फासीवाद र नाजीवादको उदय
इटालीमा बेनिटो मुसोलिनीको नेतृत्वमा फासीवाद र जर्मनीमा एडोल्फ हिटलरको नेतृत्वमा नाजीवादको उदय भयो। यी विचारधाराहरूले राष्ट्रवाद, सैन्यवाद र अधिनायकवादलाई बढावा दिए। हिटलरले जर्मनीलाई पुनः शक्तिशाली बनाउने र युरोपमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेका थिए।
राष्ट्र संघ (League of Nations) को असफलता
प्रथम विश्वयुद्धपछि भविष्यमा युद्धहरू रोक्नका लागि राष्ट्र संघको स्थापना भएको थियो। तर, यो संस्था कमजोर थियो र यसले जापानको मन्चुरियामाथिको आक्रमण, इटालीको इथियोपियामाथिको आक्रमण र जर्मनीको चेकोस्लोभाकियामाथिको अतिक्रमण जस्ता घटनाहरूलाई रोक्न सकेन।
तुष्टीकरणको नीति (Appeasement Policy)
बेलायत र फ्रान्स जस्ता देशहरूले हिटलरको आक्रामक नीतिहरूलाई रोक्नको सट्टा तुष्टीकरणको नीति अपनाए। उनीहरूले हिटलरका मागहरू पूरा गरेर युद्ध टार्न सकिन्छ भन्ने सोचे, तर यसले हिटलरलाई अझ बढी आक्रामक हुन प्रोत्साहन दियो।
जर्मनीको पोल्याण्डमाथि आक्रमण (तत्कालको कारण)
१ सेप्टेम्बर १९३९ मा जर्मनीले पोल्याण्डमाथि आक्रमण गर्यो। यसको प्रतिक्रियामा बेलायत र फ्रान्सले जर्मनी विरुद्ध युद्ध घोषणा गरे, जसले दोस्रो विश्वयुद्धको औपचारिक सुरुवात गर्यो। [3]
युद्धमा सहभागी देशहरू र उनीहरूको सहभागिता
दोस्रो विश्वयुद्धमा दुई मुख्य पक्षहरू थिए:
मित्र राष्ट्रहरू (Allied Powers)
| देश | युद्धमा सामेल भएको मिति (लगभग) | मुख्य भूमिका |
|---|---|---|
| पोल्याण्ड | १ सेप्टेम्बर १९३९ | जर्मनीको आक्रमणको शिकार, युद्धको सुरुवात |
| बेलायत | ३ सेप्टेम्बर १९३९ | जर्मनी विरुद्ध, युरोपमा मुख्य भूमिका |
| फ्रान्स | ३ सेप्टेम्बर १९३९ | जर्मनी विरुद्ध, पश्चिमी मोर्चामा मुख्य भूमिका |
| क्यानडा, अस्ट्रेलिया, न्यूजील्याण्ड, दक्षिण अफ्रिका | सेप्टेम्बर १९३९ | बेलायतको समर्थनमा |
| सोभियत संघ | २२ जुन १९४१ | जर्मनीको आक्रमणपछि मित्र राष्ट्रमा सामेल, पूर्वी मोर्चामा मुख्य भूमिका |
| अमेरिका | ८ डिसेम्बर १९४१ | जापानको पर्ल हार्बरमाथिको आक्रमणपछि युद्धमा सामेल |
| चीन | ७ जुलाई १९३७ (जापान विरुद्ध) | जापान विरुद्ध लामो समयदेखि संघर्षरत |
| अन्य | विभिन्न मितिहरूमा | भारत, ब्राजिल, मेक्सिको, इथियोपिया, ग्रीस, युगोस्लाभिया आदि। |
धुरी राष्ट्रहरु (Axis Powers)
| देश | युद्धमा सामेल भएको मिति (लगभग) | मुख्य भूमिका |
|---|---|---|
| जर्मनी | १ सेप्टेम्बर १९३९ | पोल्याण्डमाथि आक्रमण, युरोपमा मुख्य भूमिका |
| इटाली | १० जुन १९४० | फ्रान्स र बेलायत विरुद्ध, भूमध्यसागर क्षेत्रमा |
| जापान | ७ डिसेम्बर १९४१ | पर्ल हार्बरमाथि आक्रमण, प्रशान्त क्षेत्रमा मुख्य भूमिका |
दोस्रो विश्वयुद्धको टाइमलाइन
| वर्ष | घटना | विवरण |
|---|---|---|
| १९३९ | १ सेप्टेम्बर | जर्मनीले पोल्याण्डमाथि आक्रमण गर्यो, दोस्रो विश्वयुद्धको सुरुवात। [3] |
| ३ सेप्टेम्बर | बेलायत र फ्रान्सले जर्मनी विरुद्ध युद्ध घोषणा गरे। | |
| १९४० | मे-जुन | जर्मनीले फ्रान्समाथि आक्रमण गर्यो र कब्जा गर्यो। |
| जुलाई-अक्टोबर | बेलायतको युद्ध (Battle of Britain), जर्मन वायुसेनाले बेलायतमाथि बमबारी गर्यो। | |
| १९४१ | २२ जुन | जर्मनीले सोभियत संघमाथि आक्रमण गर्यो (अपरेशन बारबारोसा)। |
| ७ डिसेम्बर | जापानले अमेरिकाको पर्ल हार्बरमाथि आक्रमण गर्यो। | |
| ८ डिसेम्बर | अमेरिकाले जापान विरुद्ध युद्ध घोषणा गर्यो। | |
| १९४२ | अक्टोबर-नोभेम्बर | एल अलामेनको दोस्रो युद्ध, मित्र राष्ट्रहरूको उत्तर अफ्रिकामा विजय। |
| अगस्ट १९४२-फेब्रुअरी १९४३ | स्टालिनग्रादको युद्ध, सोभियत संघको निर्णायक विजय, पूर्वी मोर्चामा जर्मनीको पतनको सुरुवात। | |
| १९४३ | जुलाई | मित्र राष्ट्रहरूले सिसिलीमाथि आक्रमण गरे, इटालीको आत्मसमर्पण। |
| १९४४ | ६ जुन | डी-डे (D-Day), मित्र राष्ट्रहरूले फ्रान्सको नर्मन्डीमा अवतरण गरे, पश्चिमी मोर्चा खुल्यो। |
| १९४५ | जनवरी | सोभियत सेनाले बर्लिनतर्फ अग्रसर भयो। |
| अप्रिल | हिटलरले आत्महत्या गरे। | |
| ८ मे | जर्मनीले बिना शर्त आत्मसमर्पण गर्यो (V-E Day), युरोपमा युद्धको अन्त्य। [4] | |
| ६ अगस्ट | अमेरिकाले जापानको हिरोसिमामा आणविक बम खसाल्यो। | |
| ९ अगस्ट | अमेरिकाले जापानको नागासाकीमा आणविक बम खसाल्यो। | |
| २ सेप्टेम्बर | जापानले बिना शर्त आत्मसमर्पण गर्यो (V-J Day), दोस्रो विश्वयुद्धको औपचारिक अन्त्य। [4] |
युद्धको अन्त्य कसरी भयो?
युरोपमा युद्धको अन्त्य:
सन् १९४४ मा नर्मन्डीमा मित्र राष्ट्रहरूको सफल अवतरण (D-Day) पछि पश्चिमी मोर्चामा जर्मनीमाथि दबाब बढ्यो। पूर्वी मोर्चामा सोभियत संघले जर्मनीलाई लगातार पछि धकेलिरहेको थियो। १९४५ को सुरुसम्ममा मित्र राष्ट्रका सेनाहरू जर्मनीभित्र प्रवेश गरिसकेका थिए। अप्रिल १९४५ मा सोभियत सेनाले बर्लिन घेरा हाल्यो। यसैबीच, एडोल्फ हिटलरले ३० अप्रिल १९४५ मा आत्महत्या गरे। अन्ततः, ८ मे १९४५ मा जर्मनीले बिना शर्त आत्मसमर्पण गर्यो, जसले युरोपमा दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्य गर्यो।
एसियामा युद्धको अन्त्य:
युरोपमा युद्ध समाप्त भएपछि मित्र राष्ट्रहरूले जापानमाथि ध्यान केन्द्रित गरे। जापानले आत्मसमर्पण गर्न अस्वीकार गर्यो। यसपछि अमेरिकाले युद्ध चाँडो अन्त्य गर्न र आफ्ना सैनिकहरूको ज्यान बचाउन आणविक हतियार प्रयोग गर्ने निर्णय गर्यो। ६ अगस्ट १९४५ मा हिरोसिमामा र ९ अगस्ट १९४५ मा नागासाकीमा आणविक बम खसालियो। यसको विनाशकारी प्रभाव र सोभियत संघले जापान विरुद्ध युद्ध घोषणा गरेपछि २ सेप्टेम्बर १९४५ मा जापानले बिना शर्त आत्मसमर्पण गर्यो, जसले दोस्रो विश्वयुद्धको औपचारिक अन्त्य गर्यो।
युद्धका परिणामहरू
- मानव क्षति: करिब ७० देखि ८५ मिलियन मानिसहरूको मृत्यु भयो, जसमा धेरै नागरिकहरू थिए। होलोकास्टमा ६ मिलियन यहुदीहरूको नरसंहार भयो।
- राजनीतिक परिवर्तन: जर्मनीलाई चार भागमा विभाजन गरियो। बेलायत र फ्रान्स जस्ता युरोपेली शक्तिहरूको प्रभाव घट्यो, जबकि अमेरिका र सोभियत संघ विश्वका दुई महाशक्तिको रूपमा उदाए।
- शीतयुद्धको सुरुवात: अमेरिका र सोभियत संघबीच विचारधारात्मक र भू-राजनीतिक प्रतिस्पर्धा सुरु भयो, जसलाई शीतयुद्ध भनिन्छ।
- संयुक्त राष्ट्र संघको स्थापना: भविष्यमा यस्ता युद्धहरू रोक्न र अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति तथा सुरक्षा कायम गर्नका लागि सन् १९४५ मा संयुक्त राष्ट्र संघ (United Nations) को स्थापना भयो।
- उपनिवेशवादको अन्त्य: युद्धपछि एसिया र अफ्रिकाका धेरै देशहरूले स्वतन्त्रता प्राप्त गरे।
विश्वका अन्य महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक घटनाहरू
शीतयुद्ध (Cold War: सन् १९४७-१९९१)
परिचय: दोस्रो विश्वयुद्धपछि संयुक्त राज्य अमेरिका र सोभियत संघ (USSR) बीच सुरु भएको वैचारिक, भू-राजनीतिक र सैन्य प्रतिस्पर्धालाई शीतयुद्ध भनिन्छ। यसमा प्रत्यक्ष सैन्य संघर्ष नभए पनि, दुई महाशक्तिहरूले विश्वभरका विभिन्न द्वन्द्वहरूमा परोक्ष रूपमा एकअर्कालाई समर्थन गरे।
प्रमुख पक्षहरू:
- पश्चिमी गुट (पूँजीवादी): संयुक्त राज्य अमेरिका र यसका सहयोगी राष्ट्रहरू (जस्तै: बेलायत, फ्रान्स, पश्चिम जर्मनी)।
- पूर्वी गुट (साम्यवादी): सोभियत संघ र यसका सहयोगी राष्ट्रहरू (जस्तै: पूर्वी जर्मनी, पोल्याण्ड, चीन)।
मुख्य घटनाहरू: बर्लिन नाकाबन्दी, कोरियाली युद्ध, भियतनाम युद्ध, क्युबाली मिसाइल संकट, हतियारको दौड, अन्तरिक्ष दौड, बर्लिन पर्खालको निर्माण र पतन।
अन्त्य: सन् १९८० को दशकको अन्त्यतिर सोभियत संघमा आन्तरिक आर्थिक र राजनीतिक समस्याहरू बढ्दै गए। मिखाइल गोर्बाचेभले पेरेस्ट्रोइका (आर्थिक सुधार) र ग्लासनोस्ट (खुलापन) जस्ता नीतिहरू लागू गरे। सन् १९८९ मा बर्लिन पर्खाल ढल्यो र पूर्वी युरोपमा साम्यवादी शासनको अन्त्य भयो। अन्ततः, सन् १९९१ मा सोभियत संघको विघटनसँगै शीतयुद्धको अन्त्य भयो।
कोरियाली युद्ध (Korean War: सन् १९५०-१९५३)
परिचय: दोस्रो विश्वयुद्धपछि कोरियालाई ३८औं समानान्तर रेखाले उत्तर र दक्षिण गरी दुई भागमा विभाजन गरिएको थियो। उत्तर कोरिया (साम्यवादी) र दक्षिण कोरिया (पूँजीवादी) बीचको वैचारिक भिन्नताले युद्ध निम्त्यायो।
प्रमुख पक्षहरू:
- उत्तर कोरिया: सोभियत संघ र चीनको समर्थन।
- दक्षिण कोरिया: संयुक्त राष्ट्र संघको नेतृत्वमा अमेरिका र अन्य सहयोगी राष्ट्रहरूको समर्थन।
मुख्य घटनाहरू: उत्तर कोरियाले दक्षिण कोरियामाथि आक्रमण, संयुक्त राष्ट्र संघको हस्तक्षेप, चीनको युद्धमा प्रवेश, दुवै पक्षबाट ठूलो क्षति।
अन्त्य: तीन वर्षसम्म चलेको रक्तपातपूर्ण युद्धपछि, २७ जुलाई १९५३ मा पानमुनजोममा कोरियाली युद्धविराम सम्झौता (Korean Armistice Agreement) मा हस्ताक्षर गरियो। यस सम्झौताले युद्धलाई औपचारिक रूपमा अन्त्य गरेन, तर शत्रुतालाई रोक्यो र दुई कोरियाबीच एक असैनिकीकृत क्षेत्र (Demilitarized Zone - DMZ) स्थापना गर्यो।
भियतनाम युद्ध (Vietnam War: सन् १९५५-१९७५)
परिचय: यो युद्ध शीतयुद्धको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा थियो, जहाँ साम्यवादको विस्तार रोक्न अमेरिकाले दक्षिण भियतनामलाई समर्थन गर्यो र उत्तर भियतनामलाई सोभियत संघ र चीनले समर्थन गरे।
प्रमुख पक्षहरू:
- उत्तर भियतनाम (साम्यवादी): सोभियत संघ र चीनको समर्थन।
- दक्षिण भियतनाम (पूँजीवादी): संयुक्त राज्य अमेरिका र यसका सहयोगी राष्ट्रहरूको समर्थन।
मुख्य घटनाहरू: गुरिल्ला युद्ध, अमेरिकाको प्रत्यक्ष सैन्य हस्तक्षेप, टेट अफेन्सिव, युद्ध विरोधी आन्दोलन।
अन्त्य: लामो र विवादास्पद युद्धपछि, २७ जनवरी १९७३ मा पेरिस शान्ति सम्झौता (Paris Peace Accords) मा हस्ताक्षर गरियो। यस सम्झौताले अमेरिकालाई भियतनामबाट आफ्ना सेना फिर्ता गर्न बाध्य पार्यो। यद्यपि, युद्ध सन् १९७५ सम्म जारी रह्यो, जब उत्तर भियतनामले दक्षिण भियतनामलाई कब्जा गर्यो र भियतनामलाई एकीकृत गर्यो।
खाडी युद्ध (Gulf War: सन् १९९०-१९९१)
परिचय: यो युद्ध इराकले कुवेतमाथि गरेको आक्रमणपछि सुरु भएको थियो। इराकका राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनले कुवेतलाई आफ्नो प्रान्त दाबी गर्दै आक्रमण गरेका थिए।
प्रमुख पक्षहरू:
- इराक: सद्दाम हुसेनको नेतृत्वमा।
- बहुराष्ट्रिय गठबन्धन: संयुक्त राज्य अमेरिकाको नेतृत्वमा ३५ भन्दा बढी देशहरूको गठबन्धन (जस्तै: बेलायत, साउदी अरब, इजिप्ट)।
मुख्य घटनाहरू: इराकले कुवेतमाथि आक्रमण, संयुक्त राष्ट्र संघको निन्दा, अपरेशन डेजर्ट शिल्ड (सैन्य तैनाथी), अपरेशन डेजर्ट स्टर्म (सैन्य आक्रमण)।
अन्त्य: बहुराष्ट्रिय गठबन्धनले इराक विरुद्ध हवाई र स्थल आक्रमण सुरु गर्यो। छोटो तर तीव्र सैन्य अभियानपछि, २८ फेब्रुअरी १९९१ मा युद्धविराम घोषणा गरियो। इराकले कुवेतबाट आफ्ना सेना फिर्ता गर्न बाध्य भयो र कुवेतलाई पुनः स्वतन्त्र गरियो।