विश्वको भुगोल

अक्षांश, देशान्तर र ग्रिड

पृथ्वीमा कुनै पनि स्थानको सटीक अवस्थिति पत्ता लगाउनका लागि अक्षांश (Latitude), देशान्तर (Longitude) र ग्रिड प्रणाली (Grid System) आधारभूत भौगोलिक अवधारणाहरू हुन्। यी काल्पनिक रेखाहरूले पृथ्वीको सतहमा एक व्यवस्थित सञ्जाल निर्माण गर्छन्, जसले हामीलाई भौगोलिक जानकारी बुझ्न र विश्वभरका स्थानहरूलाई सही रूपमा पहिचान गर्न मद्दत गर्दछ। यो नोटले यी तीनै अवधारणाहरूलाई सरल र विस्तृत भाषामा व्याख्या गर्नेछ।

अक्षांश (Latitude)

अक्षांश पृथ्वीको सतहमा भूमध्यरेखा (Equator) बाट उत्तर वा दक्षिणको कोणीय दुरी हो। यो भूमध्यरेखालाई आधार मानेर नापिन्छ।

• भूमध्यरेखालाई ० डिग्री अक्षांश मानिन्छ। भूमध्यरेखाबाट उत्तरतर्फका अक्षांशहरूलाई उत्तरी अक्षांश (North Latitude) र दक्षिणतर्फकालाई दक्षिणी अक्षांश (South Latitude) भनिन्छ। यी रेखाहरूलाई समानान्तर रेखा (Parallels of Latitude) पनि भनिन्छ किनभने यिनीहरू भूमध्यरेखासँग समानान्तर हुन्छन्।

• अक्षांश रेखाहरू पूर्ण वृत्त (Complete Circles) हुन्छन्। भूमध्यरेखा सबैभन्दा ठूलो अक्षांश रेखा हो र ध्रुवतर्फ जाँदा यिनीहरूको लम्बाई क्रमशः घट्दै जान्छ। उत्तरी र दक्षिणी ध्रुवमा यिनीहरू बिन्दुमा परिणत हुन्छन् (९०° उत्तर र ९०° दक्षिण)।

• ९० डिग्री उत्तरी अक्षांश र ९० डिग्री दक्षिणी अक्षांशसम्म गरी कुल १८१ वटा अक्षांश रेखाहरू हुन्छन् (९० उत्तर + ९० दक्षिण + १ भूमध्यरेखा)।

• दुई लगातार अक्षांश रेखाहरूबीचको दुरी लगभग १११ किलोमिटर हुन्छ।

अक्षांशले कुनै पनि स्थानको तापक्रम र जलवायु निर्धारणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। सूर्यको प्रकाश भूमध्यरेखामा सिधा पर्ने भएकाले त्यहाँ वर्षभरि गर्मी हुन्छ, जबकि ध्रुवतर्फ जाँदा सूर्यको प्रकाश छड्के पर्ने भएकाले तापक्रम घट्दै जान्छ। यसका आधारमा पृथ्वीलाई प्रमुख तापक्रम पेटीहरूमा विभाजन गरिएको छ:

• उष्ण हावापानीको क्षेत्र(Torrid Zone): कर्कट रेखा (२३.५° उत्तरी अक्षांश) र मकर रेखा (२३.५° दक्षिणी अक्षांश) बीचको क्षेत्र। यहाँ वर्षभरि सूर्यको प्रकाश सिधा पर्ने भएकाले अत्यधिक गर्मी हुन्छ।

• समशीतोष्ण हावापानीको क्षेत्र (Temperate Zone): २३.५° देखि ६६.५° अक्षांश (उत्तर र दक्षिण) बीचको क्षेत्र। यहाँ मौसम मध्यम हुन्छ र चार ऋतुहरू स्पष्ट रूपमा अनुभव गरिन्छ।

• शीत हावापानीको क्षेत्र(Frigid Zone): ६६.५° देखि ९०° अक्षांश (उत्तर र दक्षिण) बीचको क्षेत्र। यहाँ अत्यधिक चिसो हुन्छ र जमिन प्रायः बरफले ढाकिएको हुन्छ।

• भूमध्यरेखा(Equator): ०° अक्षांश, पृथ्वीलाई उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा विभाजन गर्छ।

• कर्कट रेखा(Tropic of Cancer): २३.५° उत्तरी अक्षांश।

• मकर रेखा(Tropic of Capricorn): २३.५° दक्षिणी अक्षांश।

• सुमेरु वृत्त(Arctic Circle): ६६.५° उत्तरी अक्षांश।

• कुमेरु वृत्त(Antarctic Circle): ६६.५° दक्षिणी अक्षांश।

• उत्तरी ध्रुव(North Pole): ९०° उत्तरी अक्षांश।

• दक्षिणी ध्रुव(South Pole): ९०° दक्षिणी अक्षांश।

देशान्तर (Longitude)

देशान्तर प्रधान मध्याह्न रेखा (Prime Meridian) बाट पूर्व वा पश्चिमको कोणीय दुरी हो। यो प्रधान मध्याह्न रेखालाई आधार मानेर नापिन्छ।

• प्रधान मध्याह्न रेखालाई ० डिग्री देशान्तर मानिन्छ, जुन बेलायतको ग्रीनविच (Greenwich) मा रहेको रोयल अब्जरभेटरी (Royal Observatory) हुँदै जान्छ। प्रधान मध्याह्न रेखाबाट पूर्वतर्फका देशान्तरहरूलाई पूर्वी देशान्तर (East Longitude) र पश्चिमतर्फकालाई पश्चिमी देशान्तर (West Longitude) भनिन्छ। यी रेखाहरूलाई मध्याह्न रेखा (Meridians of Longitude) पनि भनिन्छ।

• देशान्तर रेखाहरू उत्तरी ध्रुवबाट दक्षिणी ध्रुवसम्म अर्धवृत्ताकार (Semi-circles) रूपमा फैलिएका हुन्छन्। सबै देशान्तर रेखाहरूको लम्बाई समान हुन्छ र यिनीहरू ध्रुवमा गएर जोडिन्छन्।

• कुल ३६० देशान्तर रेखाहरू हुन्छन् (१८० पूर्वी र १८० पश्चिमी)।

• दुई देशान्तर रेखाहरूबीचको दुरी भूमध्यरेखामा सबैभन्दा बढी (लगभग १११ किलोमिटर) हुन्छ र ध्रुवतर्फ जाँदा घट्दै जान्छ।

देशान्तरले कुनै पनि स्थानको स्थानीय समय निर्धारणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। पृथ्वीले आफ्नो अक्षमा एक फन्को लगाउन २४ घण्टा लाग्छ, जसले गर्दा ३६० डिग्री देशान्तर पार हुन्छ। यसको अर्थ:

• १ घण्टा = १५ डिग्री देशान्तर

• १ डिग्री देशान्तर = ४ मिनेट

समय गणना गर्दा, प्रधान मध्याह्न रेखाबाट पूर्वतर्फ जाँदा प्रत्येक डिग्रीका लागि ४ मिनेट समय थपिन्छ, जबकि पश्चिमतर्फ जाँदा प्रत्येक डिग्रीका लागि ४ मिनेट समय घट्छ। उदाहरणका लागि, यदि ग्रीनविचमा दिउँसो १२ बजेको छ भने, १५° पूर्वी देशान्तरमा दिउँसो १ बजेको हुन्छ (१२ + १ = १ बजे) र १५° पश्चिमी देशान्तरमा बिहान ११ बजेको हुन्छ (१२ - १ = ११ बजे)।

अन्तर्राष्ट्रिय तिथि रेखा (International Date Line - IDL)

१८०° देशान्तर रेखालाई अन्तर्राष्ट्रिय तिथि रेखा भनिन्छ। यो रेखा प्रशान्त महासागर हुँदै जान्छ र यसलाई पार गर्दा मिति परिवर्तन हुन्छ।

• पूर्वबाट पश्चिम जाँदा: यदि तपाईं यो रेखालाई पूर्वबाट पश्चिमतिर पार गर्नुहुन्छ भने, तपाईंले एक दिन थप्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईं आइतबार पार गर्दै हुनुहुन्छ भने, तपाईंको गन्तव्यमा सोमबार हुनेछ।

• पश्चिमबाट पूर्व जाँदा: यदि तपाईं यो रेखालाई पश्चिमबाट पूर्वतिर पार गर्नुहुन्छ भने, तपाईंले एक दिन घटाउनुपर्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईं सोमबार पार गर्दै हुनुहुन्छ भने, तपाईंको गन्तव्यमा आइतबार हुनेछ।

यो रेखालाई सीधा नबनाई केही ठाउँमा मोडिएको छ ताकि कुनै पनि देश वा टापु समूहलाई दुई फरक मितिमा विभाजन हुनबाट जोगाउन सकियोस्।

ग्रिड प्रणाली (Grid System)

ग्रिड प्रणाली अक्षांश र देशान्तर रेखाहरूको सञ्जाल हो जसले पृथ्वीको सतहमा कुनै पनि स्थानको सटीक भौगोलिक अवस्थिति पत्ता लगाउन मद्दत गर्दछ।

• जब अक्षांश रेखाहरू र देशान्तर रेखाहरू एकअर्कालाई काट्छन्, तब यिनीहरूले वर्ग वा आयताकार आकारका ग्रिडहरू बनाउँछन्। यी ग्रिडहरूले पृथ्वीको सतहलाई स-साना खण्डहरूमा विभाजन गर्छन्।

• कुनै पनि स्थानको अवस्थिति पत्ता लगाउनका लागि त्यस स्थानको अक्षांश र देशान्तर दुवैको मान आवश्यक पर्छ। उदाहरणका लागि, नेपालको राजधानी काठमाडौंको अवस्थिति २७.७१७२° उत्तरी अक्षांश र ८५.३२४०° पूर्वी देशान्तर हो। यी दुई मानले पृथ्वीको सतहमा काठमाडौंको सटीक बिन्दुलाई जनाउँछन्।

• नक्सा बनाउन र पढ्नका लागि ग्रिड प्रणाली आधारभूत हुन्छ। यसले नक्सामा कुनै पनि स्थानलाई सही रूपमा देखाउन मद्दत गर्छ।

• हवाईजहाज, पानीजहाज र अन्य सवारी साधनहरूलाई सही मार्गमा डोऱ्याउनका लागि ग्रिड प्रणाली अपरिहार्य छ। ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टम (GPS) ले पनि ग्रिड प्रणालीको सिद्धान्तमा काम गर्छ।

• भू- भूगोलविद्, वैज्ञानिक र योजनाकारहरूले भौगोलिक तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्न र विभिन्न भौगोलिक घटनाहरूको अध्ययन गर्न ग्रिड प्रणालीको प्रयोग गर्छन्।

• सैन्य गतिविधिहरूमा स्थान पत्ता लगाउन र लक्ष्य निर्धारण गर्न ग्रिड प्रणालीको व्यापक प्रयोग हुन्छ।

पृथ्वीको गति र यसका असरहरू

पृथ्वीका दुई प्रकारका गतिहरू छन्, जसले मानव जीवन र प्रकृतिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्।

परिभ्रमण (Rotation): पृथ्वी आफ्नो अक्ष (Axis) मा पश्चिमबाट पूर्वतर्फ २४ घण्टामा एक पटक घुम्छ। यसका मुख्य असरहरू दिन र रात हुनु, हावा र समुद्री धाराको दिशामा परिवर्तन (कोरिओलिस बल), र ज्वारभाटा आउनु हुन्।

परिक्रमण(Revolution): पृथ्वीले सूर्यको वरिपरि निश्चित अण्डाकार कक्ष (Orbit) मा ३६५ दिन ६ घण्टामा एक पटक घुम्छ। यसका मुख्य असरहरू ऋतु परिवर्तन, दिन र रातको लम्बाईमा फरक पर्नु, र वर्ष परिवर्तन हुनु हुन्।

पृथ्वीको आन्तरिक संरचना (Internal Structure of Earth)

पृथ्वीको आन्तरिक भागलाई मुख्यतया तीन प्रमुख तहमा विभाजन गरिएको छ: क्रस्ट (Crust), मेटल (Mantle) र कोर (Core)। यी प्रत्येक तहको आफ्नै विशेषता, मोटाई र रासायनिक बनावट हुन्छ।

क्रस्ट (Crust)

क्रस्ट पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी र पातलो ठोस तह हो, जहाँ हामी बस्छौं। यसको मोटाई महाद्वीपहरूमा लगभग ३०-७० किलोमिटर र महासागरहरूमा ५-१० किलोमिटर हुन्छ। क्रस्टलाई दुई मुख्य भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

• महाद्वीपीय क्रस्ट(Continental Crust): यो मुख्यतया सिलिका (Silica) र एलुमिनियम (Aluminium) ले बनेको हुन्छ, जसलाई सामूहिक रूपमा सियाल (Sial) भनिन्छ। यो महासागरीय क्रस्टभन्दा बाक्लो र कम घनत्वको हुन्छ।

• महासागरीय क्रस्ट(Oceanic Crust): यो मुख्यतया सिलिका (Silica) र म्याग्नेसियम (Magnesium) ले बनेको हुन्छ, जसलाई सामूहिक रूपमा सिमा (Sima) भनिन्छ। यो महाद्वीपीय क्रस्टभन्दा पातलो र बढी घनत्वको हुन्छ।

मेटल (Mantle)

मेटल क्रस्ट मुनिको सबैभन्दा बाक्लो तह हो, जसको मोटाई लगभग २९०० किलोमिटर हुन्छ। यो पृथ्वीको कुल आयतनको लगभग ८४% भाग ओगटेको छ। मेटल मुख्यतया सिलिकेट चट्टानहरूले बनेको हुन्छ, जसमा फलाम र म्याग्नेसियमको मात्रा बढी हुन्छ। मेटललाई दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

• माथिल्लो मेटल(Upper Mantle): यो तुलनात्मक रूपमा कम घनत्वको हुन्छ र यसको माथिल्लो भागलाई एस्थेनोस्फियर (Asthenosphere) भनिन्छ। एस्थेनोस्फियर अर्ध-तरल अवस्थामा हुन्छ, जसले गर्दा टेक्टोनिक प्लेटहरू यसमाथि तैरिन सक्छन्।

• तल्लो मेटल(Lower Mantle): यो माथिल्लो मेटलभन्दा बढी घनत्वको र ठोस अवस्थामा हुन्छ।

कोर (Core)

कोर पृथ्वीको सबैभन्दा भित्री र केन्द्र भाग हो, जसको मोटाई लगभग ३५०० किलोमिटर हुन्छ। यो मुख्यतया निकेल (Nickel) र फलाम (Iron) ले बनेको हुन्छ, जसलाई सामूहिक रूपमा निफे (Nife) भनिन्छ। कोरलाई दुई भागमा विभाजन गरिएको छ:

• बाह्य कोर (Outer Core): यो तरल अवस्थामा हुन्छ र यसको तापक्रम लगभग ४४००°C देखि ६१००°C सम्म हुन्छ। यसै तरल फलामको घुमाउरो चालका कारण पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्र (Magnetic Field) उत्पन्न हुन्छ।

• आन्तरिक कोर(Inner Core): यो ठोस अवस्थामा हुन्छ र यसको तापक्रम लगभग ५०००°C देखि ७०००°C सम्म हुन्छ। अत्यधिक चापका कारण यहाँको फलाम ठोस अवस्थामा रहेको मानिन्छ।

चट्टानको वर्गीकरण (Classification of Rocks)

चट्टानहरू विभिन्न खनिज पदार्थहरूको मिश्रणबाट बनेका हुन्छन्। यिनीहरूको निर्माण प्रक्रियाको आधारमा चट्टानहरूलाई मुख्यतया तीन प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ:

आग्नेय चट्टान (Igneous Rocks)

आग्नेय चट्टानहरू पृथ्वीको भित्री भागबाट निस्कने तातो, पग्लिएको म्याग्मा (Magma) वा पृथ्वीको सतहमा आइसकेपछि लाभा (Lava) जमेर बन्ने चट्टानहरू हुन्। यिनीहरूलाई 'प्राथमिक चट्टान' (Primary Rocks) पनि भनिन्छ किनभने अन्य सबै चट्टानहरू यिनैबाट बन्ने गर्छन्।

• निर्माण प्रक्रिया: म्याग्मा वा लाभा चिसिएर र ठोस भएर बन्छन्।

• विशेषता: यिनीहरू कडा, दानेदार (Crystalline) र पत्रविहीन हुन्छन्। यिनीहरूमा जीवाशेष (Fossils) पाइँदैन।

• उदाहरण: ग्रेनाइट (Granite), बसाल्ट (Basalt), ग्याब्रो (Gabbro)।

अवसादी चट्टान (Sedimentary Rocks)

अवसादी चट्टानहरू विभिन्न प्राकृतिक कारकहरू (जस्तै: हावा, पानी, हिउँ) द्वारा बगाएर ल्याइएका बालुवा, माटो, बजरी, जीवजन्तुका अवशेषहरू र वनस्पतिहरू पत्र-पत्र भएर जम्मा भई, चाप र तापका कारण ठोस भएर बन्ने चट्टानहरू हुन्।

• निर्माण प्रक्रिया: अवसाद (Sediments) जम्मा भई, चाप र सिमेन्टेशन (Cementation) प्रक्रियाबाट बन्छन्।

• विशेषता: यिनीहरू पत्रेदार (Layered) हुन्छन् र यिनीहरूमा जीवाशेष (Fossils) पाइन्छ।

• उदाहरण: चुनढुङ्गा (Limestone), बलौटे ढुङ्गा (Sandstone), शेल (Shale), कोइला (Coal)।

रूपान्तरित चट्टान (Metamorphic Rocks)

रूपान्तरित चट्टानहरू आग्नेय वा अवसादी चट्टानहरूमा अत्यधिक ताप (Heat), चाप (Pressure) र रासायनिक परिवर्तन (Chemical Changes) का कारण यिनीहरूको स्वरूप र खनिज संरचनामा परिवर्तन आई बन्ने चट्टानहरू हुन्।

• निर्माण प्रक्रिया: पूर्व-अवस्थित चट्टानहरूमा भौतिक र रासायनिक परिवर्तनका कारण बन्छन्।

• विशेषता: यिनीहरू प्रायः कडा र दानेदार हुन्छन्। यिनीहरूमा पत्रेदार संरचना (Foliation) वा ब्यान्डिङ (Banding) देखिन सक्छ।

• उदाहरण: चुनढुङ्गाबाट सङ्गमर्मर (Marble), शेलबाट स्लेट (Slate), ग्रेनाइटबाट नाइस (Gneiss), कोइलाबाट हीरा (Diamond)।

अंतर्गत र बहिर्गत शक्तिहरू (Endogenic and Exogenic Forces)

पृथ्वीको स्वरूप परिवर्तन गर्ने दुई प्रमुख शक्तिहरू छन्। अंतर्गत शक्तिहरू पृथ्वीको भित्री भागबाट उत्पन्न हुन्छन् (जस्तै: भूकम्प, ज्वालामुखी) भने बहिर्गत शक्तिहरू पृथ्वीको बाहिरी भागमा क्रियाशील हुन्छन् (जस्तै: नदी, हावा, हिमनदी)।

• भूकम्प(Earthquake): टेक्टोनिक प्लेटहरूको चालका कारण जमिन थर्किनु। यसमा P-लहर (Primary), S-लहर (Secondary) र L-लहर (Surface) हुन्छन्।

• ज्वालामुखी(Volcano): पृथ्वीको भित्री भागबाट तातो म्याग्मा बाहिर निस्कनु। यो सक्रिय, सुसुप्त वा मृत प्रकारको हुन्छ।

• भू-आकृतिहरू(Landforms): नदीद्वारा निर्मित (V-आकारको उपत्यका, झरना, बिसर्प, गोखुर ताल, डेल्टा), हावाद्वारा निर्मित (बालुवाका ढिस्का, मशरुम रक), र हिमनदीद्वारा निर्मित (U-आकारको उपत्यका, मोरेन) भू-आकृतिहरू प्रमुख हुन्।

स्थलमण्डल (Lithosphere)

स्थलमण्डल पृथ्वीको बाहिरी ठोस भाग हो, जसमा पृथ्वीको माथिल्लो सतह (Crust) र मेन्टलको माथिल्लो ठोस भाग (Upper Mantle) समावेश हुन्छ । यो मण्डल विभिन्न प्रकारका चट्टान, माटो र खनिज पदार्थहरूले बनेको हुन्छ। स्थलमण्डलले पृथ्वीको सतहमा विभिन्न भू-आकृतिहरू, जस्तै हिमाल, पहाड, पठार, मैदान र उपत्यकाहरू निर्माण गर्छ।

स्थलमण्डलको महत्त्व बहुआयामिक छ। यसले मानव बस्ती, कृषि कार्यका लागि उर्वर भूमि र विभिन्न उद्योगहरूका लागि आवश्यक खनिज स्रोतहरू प्रदान गर्छ। पृथ्वीको भित्री भागमा हुने भूगर्भीय प्रक्रियाहरू, जस्तै टेक्टोनिक प्लेटहरूको चाल, भूकम्प र ज्वालामुखी विस्फोटहरू पनि स्थलमण्डलसँग सम्बन्धित छन्। यी प्रक्रियाहरूले पृथ्वीको सतहलाई निरन्तर परिवर्तन गरिरहन्छन् ।

जलमण्डल (Hydrosphere)

जलमण्डल पृथ्वीमा रहेको पानीको सम्पूर्ण भागलाई जनाउँछ । यसमा महासागर, समुद्र, नदी, ताल, पोखरी, हिमनदी, ध्रुवीय बरफ र जमिनमुनिको पानी समावेश हुन्छ। पृथ्वीको सतहको करिब ७१% भाग पानीले ढाकेको छ, जसमध्ये ९७% भन्दा बढी पानी महासागरहरूमा नुनिलो पानीको रूपमा पाइन्छ भने बाँकी ३% मात्र ताजा पानी उपलब्ध छ।

पानी पृथ्वीमा तीनवटै अवस्थामा पाइन्छ: ठोस (बरफ र हिउँ), तरल (पानी) र ग्यास (जलवाष्प)। जलमण्डलले पृथ्वीको तापक्रम सन्तुलनमा राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसले सौर्य ऊर्जालाई अवशोषित गरी वितरण गर्छ, जसले गर्दा पृथ्वीमा जीवनका लागि उपयुक्त तापक्रम कायम रहन्छ। साथै, जलचक्र (Water Cycle) मार्फत पानीको निरन्तर परिसंचरणले मौसम र जलवायुलाई प्रभावित गर्छ र जीवजन्तु तथा वनस्पतिहरूलाई आवश्यक पानी प्रदान गर्छ।

वायुमण्डल (Atmosphere)

वायुमण्डल पृथ्वीलाई चारैतिरबाट घेरेर राखेको ग्यासहरूको बाक्लो तह हो [3]। यो विभिन्न ग्यासहरूको मिश्रण हो, जसमा मुख्यतया नाइट्रोजन (करिब ७८%), अक्सिजन (करिब २१%), र बाँकी १% मा आर्गन, कार्बन डाइअक्साइड, नियोन, हिलियम, मिथेन, क्रिप्टन, हाइड्रोजन, जलवाष्प र धुलोका कणहरू हुन्छन्।

वायुमण्डललाई उचाइका आधारमा विभिन्न तहहरूमा विभाजन गरिएको छ, जसमध्ये प्रमुख तहहरू निम्नअनुसार छन्:

• ट्रोपोस्फियर(Troposphere): यो वायुमण्डलको सबैभन्दा तल्लो तह हो, जहाँ मौसम सम्बन्धी सबै घटनाहरू (जस्तै बादल, वर्षा, आँधी) घटित हुन्छन्। यो तह पृथ्वीको सतहबाट करिब ८ देखि १५ किलोमिटर उचाइसम्म फैलिएको हुन्छ।

• स्ट्र्याटोस्फियर(Stratosphere): ट्रोपोस्फियरभन्दा माथि रहेको यो तह करिब ५० किलोमिटर उचाइसम्म फैलिएको हुन्छ। यसमा ओजोन तह (Ozone Layer) रहेको हुन्छ, जसले सूर्यबाट आउने हानिकारक परावैजनी (Ultraviolet) किरणहरूलाई सोसेर पृथ्वीमा जीवनको रक्षा गर्छ। हवाईजहाजहरू प्रायः यसै तहमा उड्छन्।

• मेसोस्फियर(Mesosphere): स्ट्र्याटोस्फियरभन्दा माथि रहेको यो तह करिब ८० किलोमिटर उचाइसम्म फैलिएको हुन्छ। यस तहमा उल्कापिण्डहरू पृथ्वीको वायुमण्डलमा प्रवेश गर्दा घर्षणका कारण जलेर नष्ट हुन्छन्।

• थर्मोस्फियर(Thermosphere): मेसोस्फियरभन्दा माथि रहेको यो तह करिब ६०० किलोमिटर उचाइसम्म फैलिएको हुन्छ। यस तहमा तापक्रम धेरै उच्च हुन्छ र रेडियो तरंगहरू परावर्तन भई पृथ्वीमा सञ्चार सम्भव हुन्छ।

• एक्जोस्फियर(Exosphere): यो वायुमण्डलको सबैभन्दा बाहिरी र पातलो तह हो, जहाँ ग्यासका कणहरू अन्तरिक्षमा हराउँछन्।

वायुमण्डलले पृथ्वीमा जीवनका लागि आवश्यक अक्सिजन प्रदान गर्छ, सूर्यको हानिकारक विकिरणबाट बचाउँछ र पृथ्वीको तापक्रमलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ।

४. जीवमण्डल (Biosphere)

जीवमण्डल पृथ्वीको त्यो साँघुरो क्षेत्र हो जहाँ स्थलमण्डल, जलमण्डल र वायुमण्डल एक-अर्कासँग जोडिन्छन् र जीवनका लागि आवश्यक अनुकूल वातावरण प्रदान गर्छन् [4]। यसमा पृथ्वीमा रहेका सबै जीवजन्तु र वनस्पतिहरू समावेश हुन्छन्। जीवमण्डल यी तीनै मण्डलहरूको अन्तरक्रियाको परिणाम हो, जहाँ ऊर्जा र पदार्थको निरन्तर आदानप्रदान भइरहन्छ।

पृथ्वीका महादेश

एसिया (Asia)

एसिया पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको महादेश हो। यो पृथ्वीको कुल भूभागको लगभग ३०% ओगटेको छ।

• क्षेत्रफल: ३१,०३३,१३१ वर्ग किलोमिटर

• जनसंख्या (२०२६ अनुमानित): ४,८६३,३२७,३९५

• मुख्य हिमाल: सगरमाथा (Mount Everest) (८,८४८.८६ मिटर)

• मुख्य नदी: याङ्त्जे (Yangtze) जुन चिनमा पर्दछ ।

• यसलाई 'विषमताको महादेश' पनि भनिन्छ किनभने यहाँ विभिन्न प्रकारका जलवायु, भूभाग र संस्कृतिहरू पाइन्छन्।

अफ्रिका (Africa)

अफ्रिका क्षेत्रफल र जनसंख्या दुवै हिसाबले विश्वको दोस्रो ठूलो महादेश हो।

• क्षेत्रफल: २९,६४८,४८१ वर्ग किलोमिटर

• जनसंख्या (२०२६ अनुमानित): १,५८४,९८५,२५८

• मुख्य हिमाल: किलिमन्जारो (Kilimanjaro) (५,८९५ मिटर)

• मुख्य नदी: नाइल (Nile)

• यसलाई 'अध्यारो महादेश' को उपनामले पनि चिनिन्छ, यद्यपि यो नाम अब कम प्रयोग गरिन्छ।

युरोप (Europe)

युरोप क्षेत्रफलको हिसाबले छैटौं ठूलो महादेश हो, तर यसको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्व धेरै छ।

• क्षेत्रफल: २२,१३४,७१० वर्ग किलोमिटर

• जनसंख्या (२०२६ अनुमानित): ७४१,६४६,६५५

• मुख्य हिमाल: एल्ब्रस (Mount Elbrus) (५,६४२ मिटर)

• मुख्य नदी: भोल्गा (Volga)

• यसलाई 'प्रायद्वीपहरूको प्रायद्वीप' भनेर चिनिन्छ। औद्योगिक क्रान्तिको सुरुवात यहीँबाट भएको हो।

उत्तर अमेरिका (North America)

उत्तर अमेरिका क्षेत्रफलको हिसाबले तेस्रो ठूलो र जनसंख्याको हिसाबले चौथो ठूलो महादेश हो।

• क्षेत्रफल: २१,३३०,००० वर्ग किलोमिटर

• जनसंख्या (२०२६ अनुमानित): ६२१,२७९,९५३

• मुख्य हिमाल: डेनाली (Denali) (६,१९० मिटर)

• मुख्य नदी: मिसिसिपी-मिसौरी (Mississippi-Missouri)

• यसलाई 'नयाँ संसार (New World)' भनेर चिनिन्छ। यसका सबै देशहरूको समुद्री किनार छ।

दक्षिण अमेरिका (South America)

दक्षिण अमेरिका क्षेत्रफलको हिसाबले चौथो ठूलो र जनसंख्याको हिसाबले पाँचौं ठूलो महादेश हो।

• क्षेत्रफल: १७,४६१,११२ वर्ग किलोमिटर

• जनसंख्या (२०२६ अनुमानित): ४४०,४८४,४३१

• मुख्य हिमाल: अकोनकागुआ (Aconcagua) (६,९६१ मिटर)

• मुख्य नदी: अमेजन (Amazon)

• यसलाई 'पन्छीहरूको महादेश' भनेर चिनिन्छ। यहाँ विश्वको सबैभन्दा ठूलो वर्षावन 'अमेजन' अवस्थित छ।

अष्ट्रेलिया/ओशिनिया (Australia/Oceania)

अष्ट्रेलिया/ओशिनिया क्षेत्रफलको हिसाबले सबैभन्दा सानो महादेश हो।

• क्षेत्रफल: ८,४८६,४६० वर्ग किलोमिटर

• जनसंख्या (२०२६ अनुमानित): ४७,११८,९९४

• मुख्य हिमाल: पुनाक जया (Puncak Jaya) / माउन्ट कोसिउस्को (Mount Kosciuszko) (४,८८४ मिटर)

• मुख्य नदी: मरे डार्लिङ (Murray-Darling)

• यसलाई 'टापु महादेश' पनि भनिन्छ किनभने यो धेरै टापुहरू मिलेर बनेको छ।

अन्टार्कटिका (Antarctica)

अन्टार्कटिका पृथ्वीको दक्षिणी ध्रुवमा अवस्थित छ र यो पूर्ण रूपमा बरफले ढाकिएको छ।

• क्षेत्रफल: १३,७२०,००० वर्ग किलोमिटर

• स्थायी मानव बस्ती छैन

• मुख्य हिमाल: भिन्सन म्यासिफ (Vinson Massif) (४,८९२ मिटर)

• मुख्य नदी: ओनिक्स (Onyx River)

• यसलाई 'हिउँको महादेश' वा 'सेतो महादेश' पनि भनिन्छ। यहाँ कुनै स्थायी मानव बस्ती छैन।